102 OVER DE METHODEN VAN ONDERZOEK 



de wetten van den vooruitgang te kunnen opsporen. Dan moeten wij het 

 oog vestigen op de verschillende toestanden der menschenmaatschappijen , 

 over de gansche aarde verbreid : daar leeren wij hoe de volken in on- 

 derscheiden stadiën van ontwikkeling de meest onderscheiden maatschap- 

 pelijke regelingen behoeven, opdat de eenheid tusschen leven en orga- 

 nisatie niet verbroken worde. Doch wat wij niet door deze eenvoudige 

 toepassing der vergelijkende methode leeren, is de wijze, waarop dat 

 tal van verschillende maatschappelijke toestanden elkander opvolgen, 

 elkander moeten opvolgen, met één woord: de graden van evolutie. 

 Ze tegelijkertijd waarnemende, mist men de noodzakelijke aanwijzing 

 van den juisten beschavingstrap. En meer dan dat! Gedurig loopt 

 men gevaar ondergeschikte wijzigingen als hoofdtrekken van bescha- 

 vingstoestanden te beschouwen; aan invloeden van klimaat of aan 

 rassengeaardheid toe te schrijven wat slechts een eenvoudig gevolg is 

 van maatschappelijken leeftijd; omgekeerd aan dezen een invloed toe 

 te kennen, waarvan bij goede waarneming het onjuiste zou blijken. 

 Vandaar nu dat zich uit het vergelijkend onderzoek een nieuwe 

 vorm van waarneming ontwikkelt, geheel alleen aan de sociolo- 

 gie eigen, namelijk de geschiedkundige methode. Zonder haar zou 

 de studie der maatschappij slechts een eenvoudige voortzetting ziju 

 van de natuurlijke geschiedenis van den mensch. Deze kan der socio- 

 logie baten voor de kennis der eerste ontwikkelingstoestanden, maar 

 zoodra als de evolutie in vollen gang is , blijkt slechts een nieuw mid- 

 del van onderzoek in staat de werking en terugwerking der op elkander 

 volgende geslachten te verklaren en de wetten der ontwikkeling te ontdek- 

 ken. Dat middel leeren wij kennen als de geschiedkundige me- 

 thode; zij is de ware grondslag der politieke wijsbegeerte; door haar 

 krijgt de sociologie een eigen, een afgescheiden bestaan van de biolo- 

 gie. Waar wij de verschillende toestanden van de onderscheiden deelen 

 der menschheid nagaan, en wel in haar physieken, verstandelij ken , 

 zedelijken, staatkundigen staat; hoe opkomst en ondergang hand aan 

 hand gaan, hoe de verheffing van het maatschappelijk leven ten goede 

 komt aan iederen tak van ontwikkeling op zich zelve ; hoe allengs daar- 

 mede godsdienstig geloof verzwakt , om steeds vrijer baan te laten 

 aan den geest van rationeele vrijheid in ieder opzicht; hoe militaire 

 toestanden nauw mot godsdienstige samenhangen; hoe 't een met het 

 ander ten onder gaat en plaats maakt voor den nijverheidsgeest , voor 

 schoonheidszin , voor waarachtig maatschappelijk leven ; hoe elke mo- 



