114 DE PHILOSOPHIE DER NATUURKENNIS, 



te beproeven. Zij wekken ons op tot vernieuwde nasporingen ; zij brengen 

 veronderde onderwerpen onder nieuwe gezichtspunten ; zij veroorzaken 

 stoornis in de algemeene traagheid en dwingen ons op zachte wijze , 

 maar tot ons eigen best , te breken met den sleur , die er de menschen 

 toebrengt om steeds den voorvaderlijken weg te gaan. 1 ' 



Hoewel er veel aantrekkelijks ligt in lessing's bekend gezegde over 

 de dwaling, mag men de beteekenis zijner woorden niet overschatten , 

 vooral waar het de natuurwetenschap betreft. Haar taak is het zoeken 

 naar waarheid en wel naar de gansene waarheid. Dat onderzoek moet 

 geschieden zonder eenige bijbedoeling en zonder vrees voor de conse- 

 quenties, die er uit mochten voortvloeien. Ieder vooropgezet doel, 

 ieder vooraf als noodzakelijk aangenomen resultaat voert op een dwaal- 

 weg. Hoewel de slotsom van het onderzoek voor het menschelijk leven 

 van het uiterste gewicht kan zijn , mag ons de mogelijkheid daarvan 

 niet terughouden om, met alle de krachten waarover wij beschikken 

 kunnen , dat onderzoek in te stellen en voort te zetten. 



Over het grondbeginsel van de waarheid bij ieder onderzoek spre- 

 kende, drukt buckle zich in zijn bovenaangehaald werk ongeveer uit 

 als volgt: 



„De wijsgeer moet slechts de waarheid trachten op te sporen en 

 geen acht geven op de praktische gevolgen , die uit zijne bespiegelin- 

 gen voortvloeien; zijn zij valsch dan mogen zij vergeten worden, zijn 

 zij waar dan komen zij vroeger of later tot haar recht. Doch de vraag 

 of die bespiegelingen aangenaam of onaangenaam, doelmatig of schade- 

 lijk zijn, mag niet door den wijsgeer worden beantwoord ; over de ge- 

 volgen , die uit haar mochten kunnen voortspruiten , behoeft hij zich 

 niet te bekommeren. Iedere nieuw uitgesproken waarheid heeft gedu- 

 rende een zeker tijdsverloop kwaad gedaan; zij heeft menschen onge- 

 lukkig gemaakt , wanneer , overtuigd van haar kracht , met een gelief- 

 koosden gang van denkbeelden of geloofsovertuiging moest gebroken 

 worden. Steeds verloopt eenige tijd, voor men zich aan de nieuwe 

 waarheid, om het zoo uit te drukken, heeft gewend en eerst dan is 

 de tijd gekomen waarin zij voor sommigen nut kan stichten. Lang- 

 zamerhand neemt het getal van hen die haar erkennen toe, tot 

 eindelijk een ieder overtuigd is en zij geene andere dan goede vruchten 

 afwerpt. Aanvankelijk hebben de wrange vruchten de overhand. Vooral 

 als van vroegere , geliefkoosde , ingrijpende begrippen ten volle afstand 

 moet worden gedaan , is dit voor velen uiterst moeielijk. De menschen 



