118 DE PHILOSOPHIE DER NATUURKENNIS, 



dit kan nimmer het geval zijn , want alle gevolgtrekkingen , die uit 

 eenig natuuronderzoek voortvloeien, maken slechts aanspraak op rela- 

 tieve waarheid, niet op absolute. Nieuwe ontdekkingen kunnen ieder 

 resultaat wijzigen; de gansche geschiedenis der natuurwetenschap be- 

 staat uit veranderingen, maar die tevens in den regel even zoovele verbete- 

 ringen zijn. Het enkelvoudige kan blijken te zijn samengesteld of ook het 

 tegenovergestelde kan plaats hebben. Slechts van de zuivere wiskunde 

 kan men absolute waarheden verwachten; wordt zij gebezigd om wer- 

 kelijk bestaande dingen te meten en te berekenen, dan worden ook 

 haar resultaten relatief. Men heeft beweerd, dat wiskunstige aprioris- 

 tische waarheden zijn , d. i. niet afgeleid uit de ervaring. Velen , o. a. 

 john stuart mill , ontkennen dit en zeker is het in elk geval, dat 

 ook deze waarheden bij den mensch eerst opkomen, als zijn verstand 

 zekere rijpheid heeft verkregen en ontelbare waarnemingen van getal 

 en grootte vooraf zijn gegaan. 



Men kan ook een onderscheid maken tusschen waarheden , die ieder 

 voor zich kan bevatten of vinden op grond van persoonlijke ervaring 

 en dezulke, waarvan wij slechts het begrip in ons kunnen opnemen 

 ten gevolge van den arbeid van vroegere geslachten. Deze laatste, 

 overgeërfde waarheden , zijn aprioristische waarheden voor het individu 

 doch niet voor de menschheid. 



Dat , zooals wij boven schreven , ieder natuuronderzoeker gebrnik 

 moet maken van de wijsgeerige methode, wordt thans niet meer be- 

 twijfeld. Hij kan haar niet missen. Zij leert hem de bronnen zijner 

 kennis en de slotsom, waartoe hij geraakt, beoordeelen; zij stelt hem 

 in staat tot het verbinden van de door hem of door anderen verkregen 

 resultaten. Ieder natuuronderzoeker wordt philosoof, zoodra hij zich 

 verheft boven eenvoudige waarneming, en hoe groot de beteekenis 

 der philosophie is in den hoogeren zin van het woord voor het onder- 

 zoek der natuur, bewijzen de weinige gevallen, waarin echte wijsgee- 

 ren tevens natuuronderzoekers waren of althans volkomen op de hoogte 

 van de natuurwetenschap, voor zooverre iemand dit in onzen tijd zijn 



is vogelsang niet vrij te pleiten van partijdigheid. Wil men von humboldt als man 

 van wetenschap beoordeelen , dan blijve het onverschillig of hij een hoveling of een 

 communist zij geweest. Tk voor mij heb het altijd in von humboldt gewaardeerd , dat 

 hij van zijn positie, invloed, geest en aanleg op eene wijze gebruik heeft gemaakt, die 

 aan de wetenschap en hare beoefenaars ten goede kwam. 



