136 DE PHILOSOPHIE DER NATUURKENNIS, 



schen, dat op zoovele vragen reeds het juiste antwoord is gegeven en 

 oefenen wij den geest, waar het geldt uit het bekende het onbekende 

 af te leiden. 



Waarneming en gevolgtrekking dringen echter slechts door tot op 

 zekere diepte, niet tot de kern van het vraagstuk; d. w. z. steeds blij- 

 ven nog vragen ter beantwoording over , en naarmate wij verder onder- 

 zoeken vermeerdert het aantal problemen. Zoo is het overal in de ken- 

 nis der natuur en zoo is het ook hier. 



Laten wij ons daar niet over beklagen. Juist dit gevoel van onvol- 

 daanheid noopt tot verder streven. De natuurstudie ontleent een deel 

 harer bekoorlijkheid aan den langzamen gang, die haar is voorgeschre- 

 ven. Wie de waarheid wil leeren kennen , moet den weg , die tot haar 

 leidt, schrede voor schrede bewandelen. Wanneer er geen problemen 

 meer ter oplossing waren over gebleven, zou de wetenschap enkel 

 kennis zijn geworden en het geheugen de plaats innemen van het ver- 

 stand. Juist is de uitspraak van den ouden heraklitus: "Niet het veel 

 weten vormt den verstandigen man, niet de kennis van de afzonder- 

 lijke dingen, doch wèl de kennis van de wijze, waarop de dingen tot 

 stand zijn gekomen." Een dergelijke gedachte bezielde göthe , toen hij 

 schreef: "Das schonste Glück des denkenden Menschen ist das Er- 

 forschliche erforscht zu haben und das Unerforschiiche ruhig zu ver- 

 ehren." 



Tot dat "Unerforschiiche " behoort het onderzoek naar den eersten 

 oorsprong der dingen. Die oude vraag der wijsgeeren is zelfs nog niet 

 voor een gedeelte beantwoord. Toch gaat het onderzoek steeds voort. 

 De geest kan niet rusten. De natuur moet voortdurend ondervraagd 

 worden, aan het gebouw onzer kennis moeten voortdurend nieuwe 

 steenen toegevoegd worden. IJet is niet twijfelachtig, dat de vraag: 

 wat is stof? hoe is zij ontstaan? voor beantwoording onvatbaar is. 

 Toch zullen ook volgende geslachten haar stellen en trachten een 

 bevredigende verklaring te viuden. Zij zullen niet slagen, doch 

 wat hen zal troosten is , dat zij bij hun streven naar de kennis der 

 waarheid van den eenig mogelij ken weg, dien der ervaring, gebruik 

 hebben gemaakt. En die troostgrond moge ook het tegenwoordig ge- 

 slacht bewaren voor ontmoediging. Een grieksch schrijver verhaalt, 

 dat epicurus op veertienjarigen leeftijd, toen zijn leermeester hem in- 

 wijdde in de geheimen der Helleensche kosmogonie, zooals hesiodus 

 die schildert, hem vroeg: "Maar wat was er dan vóór den chaos?" 



