— 120 — 



geworden, en 7-ij vormen alzoo meestal een dun laagje op de heide- 

 velden. Als een zeer kenschetsend bestanddeel van dit zand, onder- 

 scheiden zij het van de zanden der zeeduinen en zandstuivingen, welke 

 nimmer dergelijke keitjes bevatten. Opmerkenswaardig is 't, dat 

 vuursteen en hoornsteen de hoofdbestanddeélen uitmaken bij de zand- 

 gronden onzer noordelijke provinciën, dat deze kwarts en zandsteen 

 zijn in Overijssel , Gelderland , Utrecht en het Gooiland , en dat in 

 Noord-Brabant weder meer vuursteen voorkomt. 



De leem onzer heidevelden komt op verschillende wijzen voor, 

 maar nimmer vormt die zeer dikke banken, waarvan de onderkant, 

 door de gewone middelen, welke de leemdelvers voor steenbakke- 

 rijen bezigen, niet te bereiken is. Treft men zulk eene zeer dikke 

 bank aan van zuiveren leem, dan kan men verzekerd zijn van tot 

 de lagen uit dat vroegere tijdperk te zijn doorgedrongen , in hetwelk 

 onder anderen de leemgronden van Eibergen en Oldenzaal uit de 

 zee bezonken zijn. In Noord-Brabant treft men dien leem zeer 

 menigvuldig aan in de vlakke zandgronden, alwaar hij in de om- 

 streken van Bergen op Zoom, Tilburg, Best, Eindhoven, Bergeijk, 

 en Weert voor steenbakkerijen gebruikt wordt. Noordelijk van den 

 Rijn daarentegen vindt men genoegzaam uitsluitend den leem in de 

 heuvels die keijen bevatten. Hij ligt daar in den vorm van groote, 

 zeer onregelmatige, met zandlagen doormengde klompen, waarvan 

 de ligging en uitgestrektheid van te voren nimmer te bepalen is, 

 en welke dus dikwijls teleurstellingen te weeg brengen bij diegenen , 

 welke, op eene schijnbaar groote hoeveelheid rekenende, onderne- 

 mingen van steen- of panbakkerijen hebben opgezet. Wanneer de 

 gravers er het minste op verdacht zijn, eindigt somtijds plotseling 

 de leemlaag,en de groeve moet, als uitgeput zijnde, verlaten worden. 

 In Groningerland , bij Winschoten, de stad Groningen en de Leek 

 evenwel, ligt de leemlaag regelmatiger en is van grooter dikte en 

 uitgestrektheid, zoodat hier voor geen uitputting is te vreezen. Dat 

 er meer leem in deze gronden aanwezig is dan men vroeger ver- 

 moedde, en alvorens de noodzakelijkheid om dien bij de grindwegen 

 te gebruiken, ze alom deed opsporen, bewijzen de vele bronnen,' 

 welke op de Veluwe en elders voorhanden zijn. Want het is thans 



