226 DE DOOD, PHYSIOLOGISGH BESCHOUWD. 



hij op ons maakt. Daartoe komen hem het onderrigt en de bemoe- 

 diging, die de wijsbegeerte hem aanbiedt, maar bovenal het licht, 

 dat het Christelijk geloof voor de oogen van zijnen geest doet op- 

 gaan, in de eerste en voornaamste plaats te stade. Maar ook de 

 natuurwetenschap kan en moet hem daarin behulpzaam zijn , door 

 hem den ligchamelijken dood te doen kennen als het natunrlijh 

 einde des aardschen levens, en door zijne denkbeelden daaromtrent 

 te zuiveren en te ordenen. Elke door zich zelve vreeswekkende zaak 

 jaagt doorgaans des te meer schrik aan , naarmate men er minder 

 mede vertrouwd is en er zich een onjuister begrip van voorstelt; 

 eene nadere en in bijzonderheden gaande kennismaking er mede doet 

 veelal dien afschrik verminderen , doordien zij er ons meer gemeen- 

 zaam mede maakt, vooral zoo het uit die kennismaking blijkt, dat 

 die zaak geheel in de natuur der dingen gegrond en dus geheel 

 overeenkomstig den wil is van den altijd wijzen en altijd liefderijken 

 Schepper. Bovendien, als zuiver natuurwetenschappelijk onderwerp, 

 bezit de overweging van den dood hare eigene, hooge belangrijkheid, 

 gelijk wel geen betoog zal behoeven. Ik schroom om die reden dan 

 ook niet eenige bladen van dit Album aan die overweging toe te 

 wijden; de rijkdom van het onderwerp gebiedt mij evenwel mij bij 

 hoofdpunten te bepalen en vele bijzonderheden onaangeroerd te laten. 



De dood is het tegenovergestelde van het leven. Zij is die toe- 

 stand, op welken het leven van elk bewerktuigd voorwerp uit 

 kracht van eene onverbiddelijke natuurnoodzakelijkheid uitloopt, en 

 die geen leven meer is. Wanneer alle verrigtingen van het levend 

 organisme hebben opgehouden, en het ligchaam daar nederligt , koud 

 en gevoelloos en zonder beweging en gereed om opgelost te worden 

 in onbewerktuigde stof, dan is het leven er uit geweken, dan is 

 het dood. Eene meer juiste en wijsgeerige definitie van den dood 

 behoeven wij thans niet; ieder weet wat men onder dood verstaat; 

 er is hier geene verkeerde opvatting mogelijk. Maar aan het leven 

 van elk bewerktuigd wezen, dus ook van den mensch, kan op 

 tweeërlei wijze een eind komen ; met andere woorden , er zijn , in 



