DE DOOD, PIIYSIOLOGISCH «ESGHOUWD. 261 



natuurlijken dood worden waargenomen, en die wij zoo even hebben 

 beschouwd? Ik laat hier die sterfgevallen onaangeroerd, waar de 

 mensch, gezond naar het ligchaam, midden uit het volle leven 

 plotseling of binnen weinige oogenblikken weggerukt wordt. Bij het 

 sterven door ziekte verschillen de verschijnselen zeer. Somtijds is 

 hier het sterven zeer gelijk aan het uiteinde van den natuurlijken 

 dood; de lijder sterft zacht, en de verrigtingen van het zieleleven 

 blijven niet zelden tot kort voor den dood onaangetast. In andere 

 gevallen daarentegen heeft er een doodstrijd plaats , waarvan de aard , 

 de hevigheid en de duur afhangen van den aard der ziekte, van 

 het orgaan, waarvan de dood uitgaat, van de krachten die den 

 lijder overgebleven zijn, eindelijk van zijne gemoedsgesteldheid. Om 

 verscheidene redenen zullen wij de verschijnselen van den doodstrijd 

 met stilzwijgen voorbijgaan, maar ééne zaak moet ik daarbij toch 

 opmerken. Zij is deze: dat waar doodstrijd plaats heeft, in verre 

 de meeste gevallen de eigenlijke hersenverrigtingen spoedig belem- 

 merd worden, en dus het bewustzijn ophoudt. Veel van het ver- 

 schrikkelijke, dat zulk een sterfbed oplevert, valt daardoor weg; 

 de stervende gevoelt den doodstrijd niet; de bewegingen die hij 

 maakt, zijn onwillekeurig, automatisch. Het lijden van hen, die den 

 doodstrijd aanschouwen, is soms veel grooter dan dat van den ster- 

 vende zelven , die niets meer voelt en niets meer denkt. — Ik noemde 

 daar zoo even den gemoedstoestand van hem, die sterft, als eene 

 omstandigheid die op den aard van het sterven invloed heeft. In 

 den regel sterft hij gemakkelijker, voor wien de dood geen koning 

 der verschrikking is, maar een bode, die hem van wege zijnen 

 Schepper uit dit leven tot een anderen werkkring opeischt, — hij der- 

 halve, die zich niet tegen het sterven aankant, maar zich daaraan 

 gewillig onderwerpt. Die daarentegen , met deze wereld als 't ware 

 vergroeid, voor het verlaten daarvan terugbeeft, of wien misschien de 

 gedachte aan een ander leven, dat voor hem geen geluk opleveren 

 kan, met ijzing vervult, — die tegen den dood kampt, en zich met 

 al de krachten die hem overblijven aan het leven tracht vast te 

 klemmen, die verlengt en verzwaart zijnen doodstrijd. 



