DE DOOD, PIIYSIOLOGISCH BESCHOUWD. 273 



en ondeugd. Ten aanzien van dit laatste wil ik echter niet verkeerd 

 worden verstaan. Ik beweer niet, zooals sommigen te onbedacht 

 doen, dat, dewijl het materialisme, hoe het zich ten aanzien van 

 dit teedere punt ook draaijen en wenden moge, toch in waarheid 

 allen grond van zedelijkheid omverwerpt, en die zedelijkheid tot 

 een onding maakt , daarom alleen reeds zijne stellingen onwaar en 

 dus de ziel onsterfelijk zou moeten zijn. Men kon hiertegen met 

 volle regt inbrengen, dat het wel is waar zeer jammer is, dat uit 

 de stellingen van het materialisme zulke treurige gevolgen voort- 

 vloeijen, maar dat zulk eene ongelukkige omstandigheid toch nooit 

 eene waarheid tot eene onwaarheid maken kan, en dat, zoo wij 

 redelijk willen handelen , wij elke waarheid moeten aannemen met 

 al hare gevolgen. De zaak verandert evenwel, wanneer wij, gelijk 

 ik geloof dat wij mogen doen , ons de zedelijkheid voorstellen als 

 gegrond in de natuur van 's menschen wezen, dus als een natuur- 

 lijk feit. Dan wordt de onsterfelijkheid der ziel het postulaat van 

 een natuurlijk feit, en dan heeft de loochening van die onster- 

 felijkheid des te meer van eene ongerijmdheid, naarmate de gron- 

 den sterker zijn, waarop èn de aanleg tot zedelijkheid als iets den 

 mensch van nature eigen, èn het noodzakelijk verband van zede- 

 lijkheid met het geloof aan onsterfelijkheid kunnen worden betoogd. 



Het kan niet in mijn plan liggen deze punten verder te ontwik- 

 kelen; het is mij genoeg aangetoond te hebben, dat de phjsiologie 

 in deze zaak geene uitspraak vermag te doen, en dat het, wat men 

 ook moge veronderstellen en beweren , geenszins nog een blijk van 

 zwakheid of van domheid is, indien men behoefte lUjft gevoelen 

 en gehecht hlijft aan het denkbeeld, dat ook na den dood van ons 

 ligchaam onze individuele persoonlijkheid blijft voortbestaan. Het is 

 ook geen bewijs van egoïsme, gelijk zeker schrijver ergens be- 

 weert; want wij vreezen den dood, in zoo ver deze niet den toe- 

 gang tot een ander leven mogt geven, veelal minder om onzent- 

 wil, dan om hen, die ons dierbaar zijn. Ik voor mij gun den 

 materialist, wanneer hij verklaart geene ziel te hebben, die over- 

 tuiging gaarne; maar wanneer hij mij wil opdringen, dat ik geloo- 

 ven moet^ dat niemand eene ziel heeft, dan meen ik dien eisch 



1857. 18 



