6Q OVER HET METEN VAN TIJD. 



den graad van nauwkeurigheid, waarmede men zicli in het dagelijk- 

 sche leven vergenoegt, is tegenwoordig niets gemakkelijker. Zoo men 

 al niet het voorrecht heeft een horloge in zijn zak te dragen , de open- 

 bare klokken stellen ieder in de gelegenheid , tijdsverloopen te bepalen. 

 Maar toch reken ik op uwe belangstelling, indien ik de beginselen 

 tracht te ontwikkelen , waarop het meten van tijd berust en tegelgk 

 u de inrichting duidelijk te maken van sommige instrumenten , die men 

 daartoe gebruikt. 



De logische gang van een voordracht zou eischen , dat ik begon met 

 een bepaling te geven van hetgeen "tijd" is. Maar ik zal er mij niet 

 aan wagen. Er zgn begrippen, die niet vatbaar zijn voor nadere om- 

 schrijving, en hieronder reken ik ook het begrip "tijd". Reeds de heilige au- 

 GUSTiNus heeft gezegd : "Wanneer iemand mij vraagt wat tijd is , zoo weet 

 ik het ; maar wanneer hij het van mij wil weten , dan weet ik het niet." 

 Deze bekentenis van onvermogen is niet door alle latere denkers onder- 

 schreven. Als voorbeeld noem ik laplace, die beweerd heeft: "Tijd is 

 de indruk, die in ons geheugen achtergelaten wordt door een reeks 

 van gebeurtenissen, waarvan wg zeker weten, dat zij na elkander zijn 

 voorgevallen." ^ Maar het komt mij voor, dat tijd geen indruk in ons 

 geheugen kan zijn, hoewel het zonder twijfel het geheugen is, dat bij 

 ons het ontstaan van het begrip tijd mogelijk maakt. 



Minder schroomvallig ben ik met het geven van een antwoord op 

 de vraag: hoe zich bij ons het begrip "tijd" ontwikkelt. Niet dat in 

 dit opzicht eenstemmigheid heerscht: velen zijn er, volgens wier mee- 

 ning tijd zelfs geen begrip is, maar een vorm waarin wij ons de din- 

 gen, van welke wij indrukken ontvangen, voorstellen. Intusschen kan 

 ik mij met deze zienswijze niet vereenigen , en hierbij bevind ik mij 

 in goed gezelschap. 



Het vormen van het begrip "tijd" wordt voorafgegaan door het vor- 

 men van de voorstelling "tijdsverloop". De voorstelling "tijdsverloop" 

 wordt verkregen door het gelijktijdig waarnemen van twee verschijnselen, 

 en door het waarnemen van twee verschijnselen , die niet tegelijk voor- 

 vallen : in dier voege , dat een verschijnsel op ons zijn indruk maakt 

 terwijl de herinnering aan den indruk, door een vroeger verschijnsel 

 achtergelaten, nog niet is uitgewischt. 



* Le temps est pour nous Timpression que laisse daus la mémoire une suite d'éve- 

 neincuts, dont nous sommes certains que Texistence a été successive. 



JExposition du Système du Monde ^ öme éditlon, p. 17. 



