OVER HET METEN VAN TIJD. 71 



hoogingen ondergaat , indien ze gelijke omvangsvermeerderingen verkrijgt. 

 Om nu de verhouding te vinden tusschen het temperatuursverschil van 

 P en Q en dat van Q en R, heeft men te bepalen de verhouding van 

 de omvangsvermeerderingen van deze staaf, indien wij haar eerst bren- 

 gen op de temperatuur van P, dan op die van Q en dan op die van 

 R. De bezwaren, die zich voordoen bij de volvoering van deze aange- 

 geven handelwijze bespreek ik hier niet; zg doen tot het beginsel der 

 zaak niet af, en zijn door de natuurkundigen te boven gekomen. 



De ondervinding leert dat, zoo wij zulk een ijzeren staaf als tem- 

 peratuurmeter of thermometer aanwenden, elk ijzeren voorwerp , bij ge- 

 lijke temperatuursverhoogingeu , gelijke omvangsvermeerderingen ver- 

 krijgt, of, zooals men het uitdrukt, dat ijzer zich regelmatig uitzet. 

 Maar de. ondervinding leert tevens dat dan elk lichaam van eenige an- 

 dere stof zich ongelijkmatig uitzet. 



De uitkomst is dus deze: Stelt men vast dat ijzer zich gelijkmatig 

 uitzet, dan zetten alle overige stoffen zich ongelijkmatig uit; stelt men 

 vast dat bijv. kwik zich regelmatig uitzet , dan doen alle overige stoffen 

 en ook ijzer dit onregelmatig. 



Welke stof heeft men gekozen? In vroegeren tijd kwik; later is men 

 er toe gekomen den kwikthermometer te vervangen door den luchtther- 

 mometer. Ik kom zoo straks hierop terug. 



Wij keeren weer naar onze zandloopers A en B. Ik heb reeds opge- 

 merkt dat men bijv. den zandlooper A kan aannemen als standaard- 

 zandlooper, en dan moeten alle overige dergelijke toestellen naar A be- 

 oordeeld worden. Maar bovendien moet men onderzoeken of de aan- 

 wijzingen van A in overeenstemming zijn met de uitkomsten van het 

 hemel verschijnsel , dat men eenmaal als grondslag voor het meten van 

 tijd heeft gekozen. Men moet nagaan of gedurende verschillende ster- 

 rendagen het zand een zelfde aantal malen door de vernauwing vloeit. 



Het blijkt dat dit niet zoo is , en daardoor komt men tot het besluit 

 dat geen enkele zandlooper een regelmatigen gang heeft, als men na- 

 melijk vasthoudt dat twee willekeurige sterrendagen even lang zijn. 



Wat ik van de zandloopers gezegd heb , geldt evenzeer en in sterkere 

 mate van de waterklokken. 



Ik heb wat lang stil gestaan bij de beschouwing van den zandlooper , 

 om u zoo mogelijk een goed inzicht te geven in het karakter van tijd- 



