208 LAGERE ZWAMMEN EN INFECTIEZIEKTEN. 



dan deze laatste? En aannemende dat het bedoelde water geen eigen- 

 lijk zoogenaamde "ziekte" zal doen ontstaan, moet dan daarom zulk 

 water onschadelijk wezen? Zoo ja, dan vervalt ook de gansche theorie 

 van NaGELi omtrent de voor cholera en typhus disponeerende miasmen. 

 Deze verwekken op zich zelve in den regel óók geen eigenlijke ziekte; 

 menigeen wordt zeer onverwachts door cholera overvallen , zonder reeds 

 te voren ziek te zijn geweest. Derhalve : die miasmen zijn onschadelijk 

 en 't komt er niet op aan of men ze in het organisme opneemt of niet ! 

 Integendeel , menige hygieinische schadelijkheid (en dit mocht in 't al- 

 gemeen wel wat meer in 't oog worden gehouden) werkt niet zoo zeer 

 door het verwekken van 't geen men in het dagelijksch leven gewoon 

 is ziekte te noemen, als wel door het langzamerhand veroorzaken 

 van slepende aandoeningen en het verminderen van het weerstands- 

 vermogen van het organisme tegen andere ziekte-oorzaken. Men heeft 

 dan ook naar mijn inzien geen recht om toestanden, die in zich zelf 

 abnormaal zijn en waarop daarom het vermoeden van schadelijkheid 

 rust, daarom alleen apodictisch voor onschadelijk te verklaren , omdat 

 zij, die er onder leven, niet steeds en onmiddellijk door bepaalde "ziek- 

 ten" worden aangetast. 



De vergelijking van water met spijzen , wanneer die beide met rottings- 

 zwammen bedeeld zijn , gaat niet op ,. gelijk ik reeds vroeger aantoonde , 

 en evenmin doet dit het aan de visschen ontleende argument , omdat 

 1 " niet alle visschen in water vol rottende uitwerpselen kunnen tieren , 

 en 2", omdat de gevolgtrekking van visschen tot menschen nog onjuis- 

 ter is, dan die van het varken (dat soms zonder nadeel stoffen ver- 

 teert die voor den mensch zeer schadelijk zijn) tot den mensch wezen zou. 



Wat de waarde aangaat der waarnemingen, op grond waarvan de 

 hygieinisten de schadelijkheid van zeer verontreinigd water aannemen, 

 zoo wil ik wel erkennen dat niet alle daarvan beslissend zijn. Maar 

 de feiten spreken soms zoo luide, dat men niet anders kan dan het 

 post hoc , ergo propter hoc er op toe te passen , vooral wanneer die feiten 

 zich telkens herhalen. 



Omstreeks 15 a 16 jaren geleden waren in eene uit een tiental wo- 

 ningen bestaande buurt even buiten Haarlem reeds gedurende ettelijke 

 jaren steeds eenige der bewoners onder geneeskundige behandeling 

 wegens meer of mindere belangrijke , maar altijd langdurige en hard- 

 nekkige ziekten ; ook typhus kwam er verscheidene malen voor. Vooral 

 pen van de huisgezinnen verkeerde gestadig in hoogst ongunstigen ge- 



