DE GROND VAN NEDERLAND. 283 



uit de kwartsen van granieten en silurische gesteenten uit Zweden 

 en Gothland , het ooster- en zuider-diluvium uit de devonische zand- 

 steenen, de kolen-zandsteenen en andere oude gesteenten van den 

 Eijn en de Maas. Wel komt er in het noordsche meer vergruisd vuur- 

 steen voor dan in de andere soorten , maar dit is niet eens overal 

 het geval. 



Leem, in den vorm van leembauken , komt ook veelvuldig in het 

 diluvium voor. Meestal bevatten zij , in den vorm van afgeronde keien , 

 dezelfde steensoorten als het zand dat die banken omringt. Het leem 

 is een aardsoort, ontstaan door het in het water fijn slijpen van het 

 veldspaatgehalte der gesteenten , zooals het zand het overblijfsel is van 

 het kwartsgehalte van diezelfde gesteenten , veelal granieten. Het noor- 

 der-diluvium vooral bevat groote leem banken. Te Winschoten vindt 

 men uitgebreide tichelwerken , die door dit leem gedreven kunnen wor- 

 den. De stad Groningen ligt voor een groot gedeelte op een leembank, 

 waarin men tot op een diepte van 25 meter geboord heeft , zonder de 

 onderzijde der leemlaag te bereiken. Te Zuidbroek begint de leemlaag 

 op 5 meters beneden de oppervlakte, en eindigt op 25 meters dieper 

 nog niet. Dit leem is in de provincie Groningen bekend onder den 

 naam van potklei. 



De leembeddingen van het gemengde diluvium en van het ooster- 

 diluvium hebben een geheel anderen vorm als die van het noorder- 

 diluvium. Nooit zijn het hier regelmatige banken , maar steeds ophoo- 

 pingen van op allerhande wijze kronkelende en door elkander gebogene 

 lagen, of klompen, die met zand, veelal zilverwit van kleur, afwisse- 

 len en daarmede omgeven zijn , en die soms een klomp vormen van 

 slechts weinige kubieke meters inhoud, soms echter geweldige massa's 

 zijn, vele honderde kubieke meters groot. Ook dit leem wordt in steen- 

 bakkerijen gebruikt , zooals te Rijssen , te Lochem , bij Hattem , te Hoog- 

 Soeren en op vele andere plaatsen. 



Een derde hoofdbestanddeel van het diluvium , na zand en leem , noemt 

 men zavel. Men onderscheidt met dien naam gronden , die uit leem ver- 

 mengd met zand bestaan. Zavelgronden zijn voor den landbouw zeer be- 

 langrijk , en steken door hunne voortbrengselen gunstig af bij gronden die 

 uit zuiver zand of uit zuiver leem bestaan. Zavelgronden zijn vooral in het 

 noorder-diluvium zeer algemeen. Rondom Winschoten , op den Hondsrug , 

 in Drenthe , omstreeks Steenwijk , op Urk en Wieringen , bestaat de opper- 

 vlakte van het noorder-diluvium uit zand, dat in den ondergrond vermengd 



