358 DE ONTWIKKELING DER MECHANISCHE WARMTETHEORIE 



king worden gebracht ; indien dan geen overgang van warmte van 't eene 

 lichaam op het andere plaats heeft , zegt men dat zij beiden dezelfde 

 temperatuur hebben ; staat echter het eerste lichaam warmte af aan 

 het tweede, dan zegt men dat het laatste lichaam een lagere tempe- 

 ratuur heeft dan het eerste. — Wanneer daarentegen lichamen, die 

 verschillende temperatuur bezitten , niet met elkaar in aanraking zijn , 

 en zelfs niet door gasvormige stoffen met elkaar in verband staan, 

 zooals bijv. in het luchtledige plaats heeft, dan zal de warmte van het 

 warmere lichaam met aanmerkelijke snelheid naar het koudere overgaan , 

 en dezen overgang noemt men warmte-straling of stralende warmte. Deze 

 laatste verschijnselen , die in 't nauwste verband staan met de lichtver- 

 schijnselen , zullen hier niet het onderwerp van de verdere beschouwingen 

 uitmaken. Het woord warmte zal dus hier verder alleen moeten worden 

 opgevat in den ^zin van temperatuur , en wordt dan ook tevens gebruikt 

 om de eigenaardige gewaarwording aan te duiden die bijv. de aanraking 

 van een of ander verwarmd voorwerp ons verschaft. Reeds bij eenig 

 nadenken beseft men het groot verschil, dat tusschen onze subjectieve 

 gewaarwordingen en de werkingen, waardoor die gewaarwordingen 

 worden opgewekt, bestaat. Het begrip van het verschil tusschen het 

 subjectieve en het objectieve vinden wij ook alweer bij de Grieken 

 duidelijk terug; want democritus sprak reeds de voor zijn tijd zoo 

 stoute meening uit, dat het gansche heelal bestond uit een oneindig 

 aantal in snelle beweging zijnde atomen, en dat de klanken , de geuren , 

 de kleuren enz. slechts subjectieve indrukken zijn, welke door die be- 

 wegingen worden opgewekt. 



Ook ARisTOTELES leerde de geluidsgewaarwording onderscheiden van 

 de werking, die deze gewaarwording voortbrengt, namelijk van de 

 trillende beweging der lichamen. Zooals dan reeds voor eeuwen de 

 gemakkelijk waarneembare oorzaak van het geluid was verklaard , moest 

 de vraag: wat is licht, wat is warmte? nog tot iu latere eeuwen op 

 hare beantwoording wachten. Men denke dan ook niet te licht van de 

 bezwaren , die aan een juiste verklaring van deze verschijnselen ver- 

 bonden zijn; newton trachtte in de 17e eeuw een verklaring te geven 

 van het licht, dat volgens zijne meening bestaan zou uit fijne stof- 

 deeltjes, door het lichtgevend lichaam uitgezonden — maar zijne ver- 

 klaring bleek later onjuist te zijn , en aan onzen grooten hüygens was 

 't gegeven newton's emissie-hypothese te vervangen door de undulatie- 

 theorie , die nog in onzen tijd door do ontdekkingen en proefnemingen 



