EN HA Aa INVLOED OP DE BESCHOUWING DER NATUUR. 363 



lu een hollen yzeren cylinder deed hij een massieve kern plaatsen , 

 die stevig tegen den bodem van den cylinder werd aangedrukt, ter- 

 wijl hij den cylinder door twee paarden ongeveer 32 maal in de minuut 

 Dm zijn as deed rondbewegen. De cylinder werd omringd door een houten 

 bak met water , zoodat de warmte , door het wrijven van den cylin- 

 der tegen de kern opgewekt , voor een groot deel aan het water werd 

 afgestaan. Terwijl nu het water, naarmate de beweging van den cylin- 

 der langer duurde, steeds in temperatuur steeg, begon het, nadat die 

 beweging twee-en-een-half uur geduurd had , inderdaad te koken. Dit 

 was wel oen klaar bewijs voor de omzetting van den arbeid , die hier 

 door de paarden werd verricht, in warmte. 



Daar het water in den bak van te voren was afgewogen, trachtte 

 RUMFORD te berekenen hoeveel arbeid er noodig was geweest om deze 

 warmte voort te brengen ; uit zijne berekeningen volgde dat de arbeid , 

 die noodig was om één kilogram water !'■ C. in temperatuur te ver- 

 hoogen, ruim 570 kilogrammeter bedroeg, d. i. de arbeid die noodig 

 is om 570 kilogram één meter hoog op te lichten. Daar de warmte , 

 die niet tot verwarming van het water had gediend , niet behoorlijk 

 in rekening was gebracht, was deze uitkomst onjuist en verschilde 

 veel van die, welke later door joule uit zijne proefnemingen werd af- 

 geleid. Toch komt aan rumeord de verdienste toe dat hg reeds toen de 

 aandacht vestigde op een aequivalent tusschen warmte en arbeid. 



Rumeord komt uit deze en uit nog eenige andere proefnemingen tot 

 merkwaardige gevolgtrekkingen. Hij maakt er opmerkzaam op , dat de 

 bron der warmte, die bij deze proeven was opgewekt, blijkbaar onuit- 

 puttelyk is: aan stof gaat gedurende de bewerking niets verloren; de 

 warmte-capaciteit der metaaldeeltjes, die door de wrijving zgn afge- 

 schuurd, is nog even groot gebleven als voor de bewerking; en terecht 

 zegt hij; "Datgene, wat door een geïsoleerd lichaam of door een stel- 

 sel van lichamen onuitputtelijk kan worden voortgebracht, kan onmo- 

 gelijk materie zijn; ik vind het moeielijk, zoo niet geheel onmogelijk, 

 mij een bepaalde voorstelling te vormen van datgene , wat bij deze be- 

 werkingen wordt opgewekt en meegedeeld , wanneer ik het niet als be- 

 weging beschouw." ' 



Toch hadden zij , die zich van het begrip van warmtestof niet kon- 

 den losmaken , tegen dergelgke beschouwingen hunne bezwaren in te 



' An inquiry concernlng the source o/ the heat , tvhichis excited byJriction.ll9S. 



