368 DE ONTWIKKELING DER MECHANISCHE WARMTETHEORIE 



die hierbij werd opgewekt , alsmede de hoeveelheden mechanisch arbeids- 

 vermogen, die voor de warmte-ontwikkelingen hadden gediend, üit 

 de nagenoeg overeenstemmende uitkomsten dezer proefnemingen be- 

 sloot JOULE , dat om een kilogram water 1 " C. in temperatuur te 

 verhoogen, een arbeidsvermogen moest besteed worden van 423,5 kilo- 

 grammeter. Deze hoeveelheid warmte aannemende als warmte-éénheid 

 of calorie , om daarmee andere warmte-hoeveelheden te vergelijken , is 

 dus 423,5 het getal dat aanwijst met hoeveel mechanische arbeids- 

 oenheden één warmte-eenheid sequivalent is ; men zegt daarom : 423,5 

 is het mechanisch aequivalent van de warmte-eenheid. 



Daar het arbeidsvermogen van beweging van een lichaaam zich onmid- 

 dellijk uit de massa en de snelheid van dat lichaam laat berekenen, zoo kan 

 men dus altijd vinden , wanneer door wrijving of botsing dit arbeidsver- 

 mogen geheel of gedeeltelyk wordt uitgeput, hoeveel warmte daarvoor 

 in de plaats moet treden. Wanneer daarbij de lichamen verandering 

 mochten ondergaan, zal men natuurlijk bij een dergelijke berekening 

 eerst het verdwenen arbeidsvermogen moeten verminderen met die hoe- 

 veelheid arbeid , welke noodig was om de krachten te overwinnen , 

 die zich tegen die verandering verzetten. 



Zoo was dan een getal gevonden , dat de gelijkwaardigheid van arbeid 

 en warmte uitdrukte. Maar niet alleen bij de warmte door mecha- 

 nischen arbeid opgewekt, ook bij alle andere vormen van arbeidsver- 

 mogen, die de natuurkundigen kouden onderzoeken en die warmte 

 konden doen ontstaan, bleek steeds de opgeleverde warmte aequivalent 

 te zyn met den verdwenen arbeid. Naar aanleiding van zijne onder- 

 zoekingen over warmte, voortgebracht door den elektrischen stroom, 

 vond JOULE dat de door een Voltasche zuil ontwikkelde warmte steeds 

 evenredig is met hare elektromotorische kracht. Ook vond hij dat de 

 warmte-hoeveelheid , bij de verbranding van een lichaam opgeleverd, 

 evenredig was met den graad van scheikundige verwantschap van dat 

 lichaam tot de zuurstof. 



Hierbij moeten wij even stilstaan. Wij kunnen toch , na bovenstaande 

 beschouwingen over het ontstaan der warmte, terstond de opmerking 

 maken , dat de gewone wijze waarop warmte wordt voortgebracht , 

 namelijk door verbranding van brandstof, oogenschijnlijk zeer veel ver- 

 schilt van het opwekken van warmte door wrijving of botsing. Heeft 

 bij de verbranding ook wrijving of botsing plaats? kan men vragen. 

 Wij zullen zien dat ook bier de natuurwetenschap een verklaring 



