370 DE ONTWIKKELING DER MECHANISCHE WARMTETHEOHIE 



m. a. w. naarmate het arbeidsvermogen van plaats , dat dezen vóór 

 de verbinding bezaten, ook grooter is. 



Wanneer wij dit alles in aanmerking nemen, dan behoeven wij er 

 waarlijk niet aan te twijfelen dat in onze haarden en ovens in 't klein 

 dezelfde werkingen plaats hebben , die wij dagelijks in 't groot kun- 

 nen waarnemen. Men denke daarover eens na, wanneer men op een 

 donkeren winteravond in 't gezellige haardvuur zit te turen ; en wan- 

 neer dan de vraag mocht opkomen hoe een zoo groote hoeveelheid 

 warmte ' kan ontwikkeld worden door het ophouden van de onzicht- 

 bare beweging van zulke oneindig kleine deeltjes , dan houde men voor 

 oogen, dat de scheikundige verwantschap een zeer sterke kracht kan 

 zijn, en dat in een zeer kleine hoeveelheid brandstof het aantal dier 

 deeltjes onnoemelijk groot is. 



Ook wanneer de chemische verbindingen niet rechtstreeks warmte ople- 

 veren , maar , zooals dit in sommige omstandigheden kan plaats hebben , 

 zich omzetten in elektrisch arbeidsvermogen, zal toch de elektrische 

 stroom weer een warmte-hoeveelheid kunnen opleveren die, als zij ge- 

 meten wordt, geheel gelijkwaardig blijkt te zijn met het scheikundig 

 arbeidsvermogen dat in de cel of batterij is verbruikt. Ook de warmte, 

 die door de magneto-elektrische stroomen wordt opgeleverd , blijkt , zoo- 

 als ook JOULE vond, steeds evenredig te zijn aan den arbeid, die voor 

 het opwekken van die stroomen werd besteed. Kortom, uit de waar- 

 nemingen en proefnemingen van de grootste natuurkundigen is de waar- 

 heid van de volgende natuurkundige stelling onomstootelijk bewezen: 

 alle vormen van arbeidsvermogen hunnen direct of indirect overgaan in den 

 vorm, van warmte , en die warmte is steeds aequivalent met de hoeveelheid 

 verdwenen arbeidsvermogen , in welken vorm dit ook voorkwam. 



Het spreekt nu van zelf dat de wet van 't behoud van arbeidsver- 

 mogen, die men in alle genoegzaam waargenomen en bestudeerde na- 

 tuurverschijnselen steeds bewaarheid vindt , die het grondbegrip der 

 eigenlijke natuurkunde vormt, de veronderstelling, dat warmte stof 

 zou zijn, ten eenenmale tot een onmogelijkheid maakt. Wil men de 

 door wrijving of botsing opgewekte warmte verklaren uit een andere 

 verdeeling van de warmtestof, dan is deze beschouwing regelrecht in 



' Bijv. door de verbranding van een kilo zuivere steenkolen kunnen 70 kilo water 

 van O" C. tot het kookpunt verwarmd worden. 



