EN HAAR INVLOED OP DE BESCHOUWING DER NATUUR. 373 



vormen hoe de botsing, de schok van lichamen ten gevolge moet heb- 

 ben hebbeu eene versnelling van de beweging der moleculen, dat is: 

 temperatuursverhooging van het lichaam. 



Wanneer dus tengevolge van het geheel of gedeeltelijk verdwijnen 

 van mechanisch arbeidsvermogen steeds een bepaalde hoeveelheid warmte 

 zal optreden, zal dan omgekeerd warmte ook weer in mechanischen 

 arbeid kunnen worden omgezet? 



Wij behoeven bg deze vraag slechts even het oog te richten op onze 

 stoomwerktuigen : eiken dag worden millioeuen kilogram meters arbeid 

 in de stoommachines ten koste van de verbrandings- warmte der steen- 

 kolen verkregen. Voor elke calorie, die als warmte geheel verdwijnt, 

 zouden volgens de wet van behoud van arbeidsvermogen weer 423,5 

 kilogrammeters mech. arbeid moeten optreden. En toch is 't opmerke- 

 lijk dat de hoeveelheid arbeid, die ook door de best ingerichte stoom- 

 werktuigen wordt opgeleverd , nog maar zeer gering is met betrekking 

 tot die , welke de verbranding der daarin verbruikte steenkolen zou 

 kunnen doen ontstaan. De reden hiervan ligt in het wezen der warmte 

 zelf. Terwijl toch mechanische arbeid altijd geheel in warmte kan wor- 

 den omgezet, kan omgekeerd die warmte nooit weer in haar geheel 

 in mechanischen arbeid worden veranderd , en kan slechts een gedeelte van 

 die warmte onder bepaalde omstandigheden in den vorm van mechanischen 

 arbeid optreden. Een van de eerste natuurkundigen, die zich met dit 

 belangrijk gedeelte der warmteleer hebben bezig gehouden, was de 

 Fransche ingenieur en natuurkundige carnot. Bij zijne studiën over 

 de natuurkundige theorie van het stoomwerktuig kwam carnot tot de 

 gevolgtrekking, dat warmte alleen dan arbeid kan verrichten, als zij 

 van hoogere temperatuur in warmte van lagere temperatuur overgaat ; 

 hoe grooter in het stoomwerktuig het verschil is tusschen de tempe- 

 ratuur van den stoom in den ketel en die van den afgewerkten en 

 gecondenseerden stoom, des te meer arbeid zal door het stoomwerk- 

 tuig kunnen worden voortgebracht. 



Deze stelling door carnot het eerst uitgesproken , is bij nader ondur- 

 onderzoek gebleken zeer juist te zijn ; alleen beging carnot een dwaling 

 bij het bepalen van de hoeveelheid warmte , die bij dezen val van tem- 

 peraturen in arbeid kon overgaan. Later hebben clausius, tho.mson en 

 RANKiNE met de meeste nauwkeurigheid nagegaan welk gedeelte der 

 overgevoerde warmte voor 't verrichten van arbeid kan dienen. Uit 



