378 DE ONTWIKKELING DER MECHANISCHE WARMTETHEORIE 



oütwikkeld worden dan wanneer het op de aarde valt. Zoo zou, als 

 onze aarde op de zou neerviel , bij den schok een warmte-hoeveelheid 

 worden ontwikkeld, groot genoeg om het warmte-verlies der zon ge- 

 durende 70 jaar te vergoeden. Het zou dus wel mogelijk zijn dat de 

 zonnewarmte op deze wijze door de botsing van meteoren werd onder- 

 houden ; maar verschillende bezwaren zijn toch tegen deze meening 

 in te brengen. 



Een grootere mate van waarschijnlijkheid bezit daarom de meening 

 van HELMHOLTZ , die , uitgaande van de nevelhypothese van kant en 

 LAPLACE, aanneemt dat de langzame verdichting, waardoor zich uit 

 de oorspronkelijke nevolstof de lichamen van ons zonnestelsel zouden 

 hebben ontwikkeld , nog steeds plaats vindt en ook nog altijd op de 

 zon voortduurt. Evenals bij den val van lichamen , zal ook bij de ver- 

 dichting, bij de inkrimping van lichamen, warmte ontwikkeld worden. 

 Terwijl zich dus uit de oorspronkelijke nevelmassa ons zonnestelsel 

 vormde, moet veel arbeidsvermogen van plaats verloren z^'n gegaan 

 en als warmte in de oneindige ruimte zijn uitgestraald; helmholïz 

 berekende dat , als de zon zich zooveel verdichtte , dat hare middel- 

 liin met -; van hare lengte verminderde, daardoor een warmte zou 



•^ 10000 ° ' 



ontwikkeld worden , voldoende om het warmte-verlies van de zon ge- 

 durende 2000 jaar te dekken. Voor deze meening van helmholtz valt 

 veel te zeggen ; zij steunt wel is waar op een hypothese , maar de 

 waarde van deze hypothese is meer en meer verhoogd , naarmate onze 

 kennis van de hemellichamen door de nieuwste astronomische ontdek- 

 kingen is toegenomen. 



Maar welke dan ook onze inzichten mogen zijn omtrent het onder- 

 houden van de zonnewarmte , toch worden wij , door hetgeen de natuur- 

 wetten ons leeren, genoopt tot de gevolgtrekking dat de voorraad 

 arbeidsvermogen, in de zon voorhanden, langzamerhand zal vermin- 

 deren en eindelijk, al is 't dan ook over millioeuen jaren, zal zyn 

 uitgeput. 



Ook wanneer wij in aanmerking nemen dat alle vormen van arbeids- 

 vermogen allengs in warmte overgaan en dat volgens de wet van car- 

 not slechts een klein gedeelte van die warmte, welke van hooger 

 tot lager temperatuur overgaat, weer in mechanischen arbeid kan 

 omgezet worden, moeten wij tot de gevolgtrekking geraken, dat een- 

 maal de mogelijkheid dat warmte nog mechanischen arbeid kan ver- 

 richten , niet meer bestaan zal. Clausius heeft in een beroemde ver- 



