38 EINDIGHEID OF EEUWIGHEID? 



Als stof kracht verliezen kan , zou er stof zonder kracht en kracht 

 zonder stof bestaan , of althans kunnen bestaan ; want er zou geen 

 reden zijn om die kracht wel gedeeltelijk en niet geheel verliesbaar 

 te achten. / 



Verliesbaarheid van kracht is dus ondenkbaar in verband met de 

 erkende éénheid van stof en kracht. 



Toen ik dus eenige jaren geleden in een eschatologisch opstel van 

 dr. HARTOGH HEYS VAN zouTEVEETSf ^ de stelling las , dat de zonne- en 

 sterrenstelsels eenmaal door » uitstraling van warmte in de ruimte" 

 alle warmte verliezen, en tot één dooden ijsklomp verstijven zouden, 

 kwam die stelling mij zoo ongerijmd voor , dat ik den lust niet weer- 

 staan kon haar onhoudbaarheid aan te toon en, en ik meen dat ge- 

 daan te hebben in een artikel dat echter om andere redenen niet 

 uitgegeven werd. 



Thans lees ik weder in Dr. ludwig büchner's Kracht en Stof, dat 

 mij eerst dezer dagen in handen kwam ^ , 't volgende : 



»De nieuwere natuurkunde (zie helmholtz, Ueber die Wechsel- 

 wirhung der Naturkrdfte , 1854, alsmede de geschriften van clausius , 

 THOMSON , ïAiT , STEWAUT e. a.) heeft berekend , of meent berekend te 

 hebben, dat, even als er een tijd bestond, toen de aarde zonder 

 organisch leven was , er ook — hoezeer dan ook in een voor 't mensche- 

 lijk begrip oneindig en onmeetbaar ver voor ons liggende toekomst — 

 eens een tijd moet komen , in welken de aanwezige voorraad arbeids- 

 vermogen der natuur , tengevolge van de altijd voortdurende uit- 

 straling van warmte in de hemelruimte , moet uitgeput zijn , en dat 

 daarmede , gelijk van zelf spreekt , al wat op aarde leeft , in dood , 

 nacht en vergetelheid zal terugzinken. Ook uit gronden , aan de sterren- 

 kunde ontleend , valt het niet te betwijfelen , of ons geheele planeten- 

 stelsel zal en moet eenmaal te gronde gaan , gelijk het eenmaal is 

 ontstaan , terwijl de zon , de bron van alle aardsche kracht , zal op- 

 houden licht uit te stralen ; de planeten zullen , ten gevolge eener 

 steeds toenemende verkorting harer omloopstijden , zich weder met 

 de zon — haar wieg en haar graf — in den bajert der oer-elemen- 

 ten vereenigen." 



In een noot wordt hierbij verwezen naar een opstel : Der Kreislauf 



1 In Isis 1877. 



2 Op blz. 112 van de door Dr. r. e. de haan geleverde vertaling, uitgegeven bij 

 BLOMHERT CU TIMMERMANS te Nijmcgeu , in 1878. 



