EINDIGHEID OF EEUWIGHEID? 39 



der Krafte und der Weltuntergang , in 't tweede deel van een ander , 

 toen nog onuitgegeven werk van den schrijver: >^Aus Natur und Wis- 

 senschaft. 



In verband met het » heeft berekend, of meent berekend te hebben" 

 (ik cursieveer) van de bovenaangehaalde regels , hoop ik in dit nieuwe , 

 mg nog onbekende werk van büchneu een behoorlijke wederlegging 

 van de ongerijmde stelling te vinden , dat het heelal door uitputting 

 van arbeidsvermogen zou kunnen ondergaan , in strijd met de erkende 

 eeuwige eenheid van stof en kracht. 



Intusschen acht ik 't niet ongepast mijn bedenkingen daartegen bij 

 voorbaat kortelijk uiteen te zetten. 



Dat een lichaam , 'twelk warmer is dan zijn omgeving , verkoelt en 

 zijn omgeving verwarmt , totdat beider temperatuur gelijk is , weten 

 wij , en 't is zeer begrijpelijk dat men , toen men nog aan warmte- 

 stof , als aan een onweegbare vloeistof, geloofde , dit verschijnsel trachtte 

 te verklaren door » uitstraling" (mededeeling , afgifte) van warmte van 

 't meer warmtestof bevattende lichaam aan de minder met warmte- 

 stof bedeelde omgeving. 



Maar die verklaring vervalt , nu we weten dat warmte geen af- 

 zonderlijk bestaande en overdraagbare stof is , maar wel een wijze 

 van uiting van 't bestaan der stof en haar arbeidsvermogen (kracht). 



Wij weten echter dat die kracht zich op meer dan éen wijze uiten 

 kan , 't zij als warmte , 't zij als beweging , licht , elektriciteit , mag- 

 netisme , volharding in een of anderen toestand enz'. Vermindering 

 van warmte^/raacZ is dan ook geen verlies van warmte , maar omzet- 

 ting van warmte in beweging of in eenigen anderen vorm van kracht , 

 terwijl de temperatuurverhooging van de omgeving geen opneming van 

 warmte van buiten , maar omzetting van een anderen vorm van arbeids- 

 vermogen in dien van warmte is. 



Dat er dus geen spraak kan zijn van » uitstraling van warmte" in 



de leege ruimte , spreekt van zelf , want de leege ruimte is niets , en 



bezit dus ook geen kracht, want kracht bestaat niet buiten de stof, 



' en waar geen kracht is , kan ook geen omzetting van den eenen in 



den anderen vorm van kracht plaats vinden. 



» Uitstraling van warmte in de ruimte" kan dus alleen beteekenen : 

 verdooving van warmte in 't aanvankelijk warmere lichaam , met ge- 

 lijktijdige opwekking van warmte in de koelere stof , die in de ruimte 

 daaromheen verspreid is. En wel opwekking , uit- en verdooving in 



