40 EINDIGHEID OF EEUM^GHETD? 



een anderen vorm van de onafscheidelijk aan de stof gebonden kracht. 



Er gaat dus geen kracht verloren , evenmin als er stof verloren 

 gaat. En ik geloof niet dat men een enkel verschijnsel in de natuur 

 heeft waargenomen , dat ons recht zou geven aan te nemen , dat het 

 vermogen om van den eenen uitingsvorm in den anderen over te 

 gaan , verloren kan gaan. Ware dit echter wel denkbaar , dan kon 

 men evengoed de mogelijkheid stellen , dat alle kracht op den duur 

 in warmte , als in een anderen vorm dan dien van warmte , werd 

 omgezet, en dat 't heelal dus in een onbegrensde eeuwiggloeiende 

 dampmassa in plaats van in een doodgevroren steenklomp zou ein- 

 digen. 



Ik meen echter dat de natuur ons veeleer rechtigt — en vooral 

 door 't zoo verkeerd begrepen en benoemde verschijnsel van »warmte- 

 uitstraling" of, beter »wB,rratevereJfenmg^'' — aan een altyd wisselend 

 streven naar evemvicht voor de verschillende vormen van krachtsuiting 

 te denken en dus te meenen , dat er nooit warmte in beweging of 

 in eenigen anderen vorm van arbeidsvermogen omgezet wordt, zonder 

 dat tegelijkertijd elders 't omgekeerde gebeurt , en 't evenwicht daar- 

 door behouden blijft. 



Maar dan kan er ook geen spraak zijn van bevriezing van 't on- 

 begrensde heelal tot een begrensde eindmassa (op zich zelf reeds een 

 ongerijmdheid) , maar alleen van een eeuwige beweging van den kos- 

 mos in een onveranderlijken , nooit rustenden en nooit eindigenden 

 cirkelgang van worden en oplossen , van vorming en ontbinding van 

 nevel- sterren- zonne- en wereldstelsels ; een stelling die , dunkt mij , 

 vrij wat logischer en troostrijker is dan die van een doodvriezing van 

 't heelal na een tijdelijk, zij 't dan ook nog zoo langdurig levens- 

 proces. 



Logischer, omdat dat tijdelijke levensproces, dat door begrenzing en 

 dood beëindigd wordt, niet met ons begrip van eeuwigheid (oneindig- 

 heid in tijd en in ruimte) te rijmen is , en omdat een einde ondenk- 

 baar is zonder een begin , en beide niet denkbaar zijn zonder tot de 

 voor dat begin en dus Z>n,?'fen 't heelal bestaande scheppende of beweging- 

 gevende oorzaak terug te keeren , die we op wetenschappelijke gron- ■ 

 den als onhoudbaar hebben moeten verwerpen. 



En troostrijker , omdat we zeker meer vrede kunnen hebben met 

 het besef dat we tijdelijk deelen in 't leven van een eeuwig leven- 

 den kosmos , dan met het geloof dat we een tijd lang genieten van 

 een tot volkomen vernietiging gedoemden kosmischen levensdag. 



