EINDIGHEID OF EEUWIGHEID? 41 



Noem dat een OcUiinstroost , ik acht het met felix dahn een vasten 

 grond voor vrede met en berusting in 't voldongen feit onzer sterfe- 

 lijkheid. 



Veel schooner ook dunkt mij de toekomst van 't heelal in dit licht. 



Wat ik daarover vijf jaren geleden schreef, beantwoordt nog zoo 

 juist aan wat ik daarvan ook nu nog denk , dat ik 't bijna onver- 

 anderd kan overnemen. ' 



Nog altijd geldt de » nevelhypothese" van kant en van laplace 

 als de eenig redelijke verklaring van 't heelal , zooals dat zich aan 

 onze waarneming voordoet. ^ 



Beiden hebben haar, onafhankelijk van elkander, uitgedacht in 

 overeenstemming met de toen bekende feiten , en zij is door latere 

 ontdekkingen niet weersproken . maar meer en meer bevestigd geworden. 



BüCHNER spreekt reeds van haar als van een volkomen bewezen feit. 



Volgens die hypothese moet onze aarde eens een gaswolk geweest 

 zijn , in een onberekenbaar ver verleden door de veel grootere gasmassa 

 onzer zon losgelaten. ^ 



En lang voor die scheiding moet ons gansche zonnestelsel een 

 gloeiende gaswolk gevormd hebben, een lichtende »nevelvlek" , een 

 nauwelijks begrensd deel van den oorspronkelijken »wereldnevel" , 

 waaruit ons heele melkwegstelsel worden vwest , onder de onvernietig- 

 bare werking van aan stof gebonden kracht , en waaruit millioenen 

 zonnen en zonnestelsels geworden zijn , bij wier ontzaglijke uitgebreid- 

 heid 't onze wegzinkt als een regendroppel in de zee. 



Maar hoe die wereldnevel ontstaan is , en wat er van al die zonne- 

 stelsels en werelden worden zal , wier hoogste ons bekende levens- 

 uiting ons zelven tot denkende aardbewoners gevormd heeft dat iveten 

 wij niet , omdat de ervaring 't ons niet leert. 



' De gronden dezer hypothese zijn uitvoerig uiteengezet in het voor ongeveer dertig 

 jaren geschreven opstel van p. hart ing: Het verst verleden en de verste toekomst, een 

 blik in de schejjpim/ des heelals. Album der Natuur, 1855. 



- Bamj) is beter hollandsch dan (jas ^ en dat 't denzelfden zin kan hebben, blijkt uil 

 ons verdampen en dampvormhuj . Uaar 't echter ook in een anderen zin gebruikt wordt, 

 geeft 't meer aanleiding tot verkeerd begrij])en. Nevel zou behouden kunnen worden , waar 

 't geen uitsluitend ^«^vorniige stofopliooping geldt , daar men er even goed vloeibare als 

 vaste stoften in uiterst fijn vei'deeldeu toestand onder vei'staan kan. Men zegt immers wel 

 van bergen of vergezichten , dat ze beneveUl zijn , onverscliillig of er mist of rook of 

 zelfs stof voor lioen drijft. 



