EINDIGHEID OF EEUWIGHEID? 45 



genoeg hebben om aan de oppervlakte te kunnen ontwijken , vooral 

 als zij (in 't luchtledige) geen weerstand van luchtmolekulen onder- 

 vinden — blijft het toch even goed denkbaar , dat alle stoffen (en dus 

 ook ijs), bij een voor iedere stof bepaalde minimum-temperatuur , zoo 

 vast worden , dat hun molekulenbeweging , zoo die niet geheel op- 

 houdt , dan toch zoozeer vermindert , dat er geen enkele molekule 

 meer losgelaten wordt , en er dus geen verdamping meer mogelijk is. 



Zoo verstijfd is immers de koolstof (diamant , grafiet , houtskool 

 enz.) op onze aarde ? 



In zulk een toestand zouden ijsvelden en gletsjers de maan kun- 

 nen bedekken , en deze toch vrij van waterdamp kunnen zijn. 



Ik erken echter dat met de mogelijkheid dat er ijs kan bestaan , 

 nog geenszins bewezen is dat er ijs is op de maan. Het water, dat 

 er vroeger misschien bestaan heeft , kan met andere stoffen in schei- 

 kundigen zin verbonden , of in zijn grondstoffen ontleed , opgehouden 

 hebben te bestaan. 



En indien de maan oppervlakte gedurende haar 354 uren langen en 

 wolkeloozen dag werkelijk door de onverzwakte zonnestralen zoo be- 

 langrijk verwarmd wordt als door sommigen beweerd is , dan zou 

 het ontbreken van waterdamp op de verlichte maanoppervlakte zeker 

 alleen door dat ontbreken van water en ijs verklaard kunnen worden. 

 Maar dan zouden weer die grondstoffen (waterstof en zuurstof) en 

 alle andere stoffen die op de aarde nog gasvormig zijn (stikstof, kool- 

 zuur enz.) , indien ze nog als zoodanig op de maan voorkomen , ge- 

 durende den veel warmeren maancZa^ verdampen , ondanks de telkens 

 voorafgaande en alles bevriezende koude van den even langen maan- 

 nacht, en verschijnsels veroorzaken, die misschien veel belangryker 

 zouden zijn dan de periodieke veranderingen , wier waarneming in de 

 laatste jaren weder aan een maandampkring heeft doen denken. 



We hebben dus op grond van éénheid van stof en éénheid van 

 beweging een gemeenschappelijken oorsprong van alle werelden van 

 ons zonnestelsel, uit een eenmaal onverdeeld samenhangende stofmassa 

 aangenomen ; en dezelfde gronden brengen er ons toe , dat zonnestelsel 

 als een klein onderdeel , als een enkel stofwolkje van het eens even 

 onverdeelde melkwegstelsel te beschouwen. 



En we hebben gesteld , dat onze zon de nog altijd gloeiend- vloei- 

 bare en gedeeltelijk gloeiend-gasvormige centraaln\a,ssa. — en dat de 

 veel kleinere planeten de van die hoofdmassa afgescheiden en grooten- 

 deels vastgeworden en meer of minder afgekoelde buitendeelen van dat 



