EINDIGHEID OF EEUWIGHEID? 83 



warming van de in de ruimte verspreide stof, en die verwarmde stof 

 zou bij haar noodzakelijke latere samenhooping en verdichting weer 

 zooveel te spoediger tot ontgloeiing en verdamping overgaan , naarmate 

 zij voor die verdichting sterker verwarmd was. 



Wat dus de afgekoelde werelden door » uitstraling" aan warmte 

 zouden » verloren" hebben, zou door deze stofmassa's weer aangewon- 

 nen en dus voor 't geheel behouden zijn. 



Maar er valt meer tegen die uitstralingshypothese zelve te zeggen. 



Ik beweer dat er geen ivarmte kan verloren gaan. 



De wet van 't behoud van arbeidsvermogen leert ons immers dat 

 er evenmin eenig arbeidsvermogen verloren gaan als uit niets ontstaan kan. 



En warmte is niets anders dan een vorm , een uitingswtjze van dat 

 onverliesbaar en onvernietigbaar arbeidsvermogen der stof. 



't Is waar dat ieder lichaam , dat warmer is dan zijn omgeving , 

 die omgeving verwarmt en zelf afkoelt , totdat de temperatuur van 

 beiden gelijk zijn. 



En dat moet ook van zonnen en zonnestelsels gelden. 



Maar als men dat » uitstraling van warmte in de ruimte" noemt, 

 en daarbij aan een afgeven of overgeven van warmte van de eene 

 stofmassa aan andere stofmassa's of aan leege ruimten denkt , dan brengt 

 die benaming ons tot een verkeerd begrip van 't wezen der zaak. 



In de volstrekt leege ruimte kan evenmin warmte bestaan als be- 

 iveging , of zwaarte , of licht , of eenige andere vorm van aan stof ge- 

 bonden kracht. 



Uitstraling van warmte in de leege ruimte is dus niet mogelijk. 



En 't woord is evenmin juist , voor zoover men er verplaat'&ing (be- 

 weging , overgang) van warmte van de eene groep stofdeelen naar 

 andere groepen onder verstaan wil. 



Stof kan bewogen en verplaatst worden , maar een eigenschap , een 

 vermogen van stof (zonder die stof) niet. 



Om van een lichaam op een ander over te kunnen gaan , zou warmte 

 een zelfstandig bestaan moeten hebben , en dat heeft ze , volgens onze 

 begrippen , niet. 



Warmte zonder stof is onbestaanbaar , is volstrekt niets. En beweging 

 van niets , in de leege ruimte — in niets — dat is onzin. 



Afkoeling kan dus alleen zijn : omzetting van warmte in een anderen 

 vorm van 't onverliesbaar arbeidsvermogen — en verivarming : omzet- 

 ting van dat arbeidsvermogen uit een anderen vorm in dien van 

 warmte. 



