102 ASTRONOMISCHE PROBLEMEN. 



beelding, de zon ook op dien tocht vergezellen, wanneer wij beden- 

 ken dat bet eene stelsel zich rondom het andere beweegt, ja wellicht 

 alle sterrestelsels rondom éen gemeenschappelijk middelpunt, en nu 

 de boven gevoerde redeneering tot aan hare uiterste gevolgtrekking 

 voortzetten , dan zien wij niet alleen manen met planeten , planeten 

 met zonnen , maar zonnestelsels met zonnestelsels , sterrestelsels met 

 sterrestelsels tot éénen wereldbol samensmelten." 



» Berst dan zal de eindpaal der verdichting en tevens het einddoel 

 der schepping bereikt zijn." 



Is nu het standpunt der wetenschap in de sedert verloopen dertig 

 jaren zoo zeer veranderd , dat w^' , met den heer groneman , van de 

 toen gegeven voorstelling moeten afzien, en daarvoor de eeuwigheid 

 der in voortdurende beweging blijvende stof in de plaats stellen? 

 Gewichtige vraag voorzeker , want van hare beantwoording hangt , 

 zooals de heer groneman terecht heeft ingezien (zie bl. 85), de be- 

 antwoording eener andere vraag van nog veel wijdere strekking af. 

 Is er een eindpaal voor het thans bestaande heelal te voorzien , dan 

 is er ook een begin geweest en is een daarbuiten geplaatste zelf- 

 standige macht , een Grod , een Schepper denkbaar , die de geheele 

 massa van dit heelal , ofschoon aanvankelijk geheel vormloos , uit het 

 niet heeft te voorschijn geroepen. Neemt men daarentegen de vol- 

 strekte eeuwigheid der stof , met haar arbeidsvermogen aan , dat on- 

 vernietigbaar is , maar alleen voortdurende veranderingen ondergaat 

 en teweeg brengt, waarvan geen einde te voorzien is, dan behoeft er 

 ook geen begin te zijn geweest en dan is er in onze redeneering ook 

 geen plaats meer voor een transcendenten God , door wiens schep- 

 pende almacht het stoffelijk heelal geschapen is , maar hoogstens voor 

 eenen immanenten God , waarvan het begrip dan tamelijk wel samen- 

 valt met het begrip van het algemeen arbeidsvermogen dat aan alle 

 stof eigen is. Met andere woorden , dan is er alleen een pantheïstische 

 wereldbeschouwing mogelijk ; van werkelijk deïstische voorstellingen 

 kan dan geen sprake meer zijn. 



Ik ben geenszins voornemens door eene opzettelike verdediging van 

 het vroeger door mij aangenomen standpunt in deze zaak, de onhoud- 

 baarheid van dat waarop zich thans de heer groneman heeft geplaatst , 

 aan te toonen. Maar ik vind er alleen aanleiding in om de lezers 

 van dit Album bekend te maken met eene merkwaardige redevoering 

 door professer c. a. young den 5don September jl. gehouden , in de 



