122 ASTRONOMISCHE PROBLEMEN. 



nog van de bezwaren die verbonden zijn aan de aanneming van een 

 zoo ver reikenden wervelstroom als hier verlangd wordt , of van het 

 feit , dat de temperatuur der zonsoppervlakte gelegen schijnt boven het 

 dissociatiepunt der koolstofverbindingen , derhalve boven de hoogste 

 warmte harer verbranding — zeker bewezen te zijn dat stof van de 

 door de theorie gevorderde dichtheid in de interplanetaire ruimte 

 niet bestaan kan , zonder door hare zwaartekracht en haren weerstand 

 eenen aanmerkelijken invloed op de bewegingen der planeten uit te 

 oefenen. Ook zouden de van de sterren uitgaande lichtstralen ons 

 niet zoo bereiken als zij het werkelijk doen , wanneer zij gaan moes- 

 ten door een medium , dat in staat is de stralen der zon op te nemen , 

 zooals deze theorie aanneemt. 



»En toch kan ik mij zeer goed voorstellen, dat het gevoel hetwelk 

 tot het opstellen van deze theorie heeft geleid, algemeen sympathie 

 vindt , omdat het voortvloeit uit de ontstemming door de andere 

 theoriën verwekt , die het grootste gedeelte van het van de zon uit- 

 stralende arbeidsvermogen eenvoudig laten verloren gaan. Niet het 

 millioenste gedeelte des hemels , van de zon uit gezien , is , voor 

 zoover wij kunnen uitmaken , bezet met voorwerpen , waarop hare 

 stralen vallen kunnen ; al het overige daartusschen is ledige ruimte. 

 Wanneer de zon in alle richtingen gelijkelijk stralen uitzendt , dan 

 vindt niet eene onder millioenen een punt dat deze opvangt , of 

 eenigen nuttigen arbeid verricht , wanneer niet in de ruimte eene 

 middenstof is , om de stralen tot iets te gebruiken , of er aan gene 

 zijde der sterren onbekende werelden zijn , waarvan wij niets weten. 



»Ik voor mij word nu niet gestoord door klachten tegen de natuur 

 over hare verkwisting , noch door het verlangen naar theoriën , die 

 moeten toonen dat het menschelijk verstand in staat is overal het 

 »nut" van elk verbruikt arbeidsvermogen te erkennen. Waar ik zulk 

 een nut duidelijk bemerken kan , erken ik het , zoo als ik hoop , met 

 achting en dankbaarheid, maar dat ik in andere gevallen dit nut 

 niet erkennen kan , verwekt in mijn geest geen vooringenomenheid 

 tegen de wijsheid der natuur, noch tegen eene overigens bevredigende 

 hypothese. Ik denk dan slechts aan de beperktheid van het mensche- 

 lijk kenvermogen. Hoe kan men zonder oog begrijpen , waartoe een 

 teleskoop goed is? 



»Te gelijker tijd nemen wij wellicht met te groote zekerheid aan, 

 dat in de vrije ruimte de straling naar alle richtingen gelijkelijk plaats 

 grijpt. Wel is waar , wanneer de algemeen geldende voorstellingen 



< 



