124 ASTKüKüMISCHE PJiOÜLEMEN, 



waarde en beteekeiiis begrijpt , onwillekeurig naar hunne , zij het dan 

 ook allengsche en gedeeltelijke , oplossing verlangend moet uitzien. Hij 

 die dit overweegt zal ook des te levendiger gevoelen hoe onmachtig 

 de niensch is om ooit eene op werkelijke kennis steunende , beslis- 

 sende keuze te doen tusschen de beide gestelde hypothesen : eindig- 

 heid of eeuwigheid van het heelal. Ook ik zal mij onthouden van daar- 

 over verder uit te weiden. Toch mag ik niet nalaten van , naar 

 aanleiding van eenige uitdrukkingen in het opstel van dr. gkoneman 

 en ook in de redevoering van den heer young , hier eene opmerking 

 bij te voegen. 



Elke waarheid , welke dien naam ten volle verdient , is zuiver objectief. 

 Maar hoe weinige uitspraken van algemeenen aard , ofschoon de vrucht 

 van tallooze ervaringen , dus van werkelijke positieve kennis , van 

 daardoor gewekte denkbeelden en eene daarop gegronde logische rede- 

 neering , kunnen in werkelijkheid op dien naam aanspraak maken ! 

 Het subject , de denkende mensch , mengt overal iets van het zijne 

 in , ook dan wanneer hij voor zich overtuigd is dat hij de waar- 

 heid , niets dan de waarheid zoekt. Zoolang er nog eenige mogelijkheid, 

 tot twijfel en derhalve tot keuze tusschen verschillende gevolgtrek- 

 kingen bestaat , kiest hij daaruit die gevolgtrekking , welke hem 

 het aangenaamst aandoet , het beste bevalt , omdat zij het meest in 

 overeenstemming is met zijne overige denkbeelden , vooral wanneer 

 deze reeds lang door hem gekoesterd zijn. Dan neemt hij de nieuwe 

 gevolgtrekking aan omdat hij haar » schoon" vindt, en, misschien 

 gedachtig aan den bekenden versregel van boileaü : Eien nest beau 

 que Ie vrai , Ie vrai seul est aimable , vindt hij in die schoonheid een 

 kenmerk der waarheid. Elk die eenigszins nadenkt weet dat die regel 

 zelfs voor de dichtkunst geenszins altijd juist is. En men behoeft 

 waarlijk geen pessimist te zijn om te erkennen dat zij geenszins altijd 

 op de werkelijkheid kan worden toegepast. Toch oefent de voorliefde 

 voor hetgeen men schoon vindt ook bij de keuze tusschen de beide 

 hypothesen, welke ons hier hebben bezig gehouden, noodzakelijk 

 invloed uit. De deïst zal aan die der » eindigheid" de voorkeur 

 geven , al ware het alleen omdat een einde ook een begin onder- 

 stelt, en zoo zijn geloof aan een almachtigen God, Schepper van 

 hemel en aarde uit niets , behouden kan blijven. Dat men langs dien 

 weg ook komt tot het eindelijk » nirwana" der Indische philosophen , 

 ziet hij liefst voorbij. De pantheïst en monisL daarentegen vindt in de 

 voorstelling van het heelal als perpetuum mobile , zonder begin en zon- 



