ASTRONOMISCHE PROBLEMEN. 125 



der einde , zonder vruchtelooze verkwisting en eindelijk geheel verlies 

 van het arbeidsvermogen der stof, meer voldoening voor zijnen geest 

 en zal zich zoo voor de tweede , dus voor de door den heer groneman 

 verdedigde hypothese verklaren. De heer young aarzelt blijkbaar. Hij 

 geeft den moed nog niet geheel op , dat eenmaal de ethertheorie door 

 eene andere zal vervangen worden , waarbij het als warmte uitstralend 

 arbeidsvermogen niet in de ledige ruimte verloren gaat. Men gevoelt het 

 gevaar , waaraan de natuuronderzoeker zich blootstelt , wanneer hij zich 

 zoover buiten het gebied der stellige wetenschap waagt en problemen wil 

 beantwoorden die bestemd zijn voor altijd onoplosbaar te blijven. Het 

 kan nuttig zijn daaraan van tijd tot tijd herinnerd te worden , vooral in 

 eenen tijd als dien , welken wij thans beleven , een tijd , waarin de zin 

 voor objectieve waarheid allengs bij velen plaats maakt voor een sub- 

 jectivisme , dat altijd eenzijdig is, en voor autoriteitsgeloof, waardoor 

 de groote menigte niet wordt opgeleid tot zelf denken, maar geleerd 

 aan den leiband te loopen van anderen , die heeteu voor haar te den- 

 ken. Zoo wordt , zonder het in het allerminst te bedoelen , de weg 

 bereid voor het geloovig aannemen van andere leeringen , die hoogst 

 gevaarlijk voor de maatschappij kunnen worden , wanneer zij niet af- 

 stuiten op het goed ontwikkeld gezond verstand van het volk , dat 

 zelf moet leeren inzien waarom zekere subjectieve voorstellingen van 

 geluk onmogelijk kunnen verwezenlijkt worden en alle streven daar- 

 naar langs den door sommigen aanbevolen weg op bittere teleurstel- 

 ling moet uitloopen. Doch ik stip dit hier slechts in het voorbijgaan 

 aan , mij niet willende verdiepen in het moeilijkste vraagstuk van 

 den tegenwoordigen tijd , dat zoo vele hoofden en harten bezig houdt : 

 dat aangaande de beste wijze der volksopvoeding om de maatschappij 

 in staat te stellen aan toekomstige gevaren het hoofd te bieden. 



Zij die de beoefening der natuurwetenschap tot levenstaak hebbeu 

 gekozen , kunnen daartoe krachtig medewerken door den zin voor 

 waarheid aan te kweeken. Dat ook dit echter met de noodige behoed- 

 zaamheid moet geschieden , wil men den normalen ontwikkelingsgang 

 der menschheid niet storen , zal ternauwernood behoeven te worden 

 opgemerkt. Reeds eene op voldoende kennis der maatschappij rustende 

 verstandige paedagogiek geeft de daarvoor noodige regelen en beper- 

 kingen aan. En het groote meerendeel der thans levende exemplaren 

 van homo sapiens zijn nog kinderen naar den verstande. Ontmoet men 

 in onze hoog beschaafde en verlichte negentiende eeuw — om van 

 andere verstandsd walingen te zwijgen — niet nog het zoogenaamd 



