126 ASTRONOMISCHE PROBLEMEN. 



spiritisme , met zijn nasleep van tafeldans , geestverschijningen , eer- 

 lijke of oneerlijke mediums , vertooningen , die men als elektrobiolo- 

 gische en magnetische bestempelt, ofschoon elk natuurkundige weet 

 dat noch elektriciteit, noch magnetisme, noch ook biologie daarmede 

 iets te maken hebben, dan alleen de laatste in zoo. verre als zij het 

 bewijs leveren van de hersenzwakte en de lichtgeloovigheid van vele 

 thans levende volwassenen ? Is het niet als in de kinderwereld , waar 

 juist die sprookjes , welke het aangenaamst de verbeelding prikkelen , 

 het liefst gehoord worden en het gemakkelijkst ingang vinden , om- 

 dat de zin voor waarheid nog niet genoeg ontwikkeld , de kennis van 

 het werkelijk bestaande , d. i. van het objectief ware en van het daarin 

 herkenbaar oorzakelijk verband der verschijnselen , te gering is , om het 

 ware van het onware , het zekere van het onzekere te kunnen onderschei- 

 den? Die nog bestaande kinderlijke toestand van een groot deel der heden- 

 daagsche maatschappij mag door wijsgeerige natuuronderzoekers , die , 

 zonder zelfzuchtige bedoelingen , streven naar eene allengsche op- 

 heffing der menschheid tot een hooger standpunt , nooit worden voorbij 

 gezien. Het doel kan hier slechts zeer langzaam bereikt worden. Geduld 

 is in de eerste plaats noodig , even als bij de opvoeding in het alge- 

 meen. Maar in de tweede plaats wordt van de zijde des natuur- 

 onderzoekers gevorderd: dat hij zelf een goed voorbeeld geve door 

 bij zijn eigen streven naar waarheid zich nimmer te laten verleiden 

 door beschouwingen en daaruit afgeleide gevolgtrekkingen , die zich 

 te ver verwijderen van den vasten bodem der ervaring en wellicht 

 bij nader inzien of bij den voortgang der kennis kunnen blijken louter 

 of grootendeels subjectief te zijn en daarom eigenlijk tot het gebied 

 van het geloof, niet tot dat der wetenschap, te behooren. 



Nog is de natuurwetenschap , gelijk wij zagen , rijk genoeg aan 

 onopgeloste , maar toch in de toekomst oplosbare problemen , om zich 

 met wysheid bij voorkeur tot deze te bepalen en andere problemen , 

 als die van de eindigheid of de eeuwigheid van het heelal , welke 

 het menschelijk kenvermogen overschrijden en vermoedelijk altijd over- 

 schrijden zullen , te laten rusten. 



Amersfoort, 5 Jamiari 1885. P. HaRTING. 



