OORSPRONG VAN DE SUBSTITUTIE-THEORIE. 195 



Het goed recht van deze theorie is sedert lang zoo overtuigend ge- 

 bleken , men trekt zooveel nut van haar bij de verklaring van che- 

 mische omzettingen , dat thans niemand zich meer verbaast over de 

 mogelijkheid , dat zulke uiteenloopende elementen als chloor en water- 

 stof elkanders plaats kunnen innemen , zonder den aard van de stof 

 belangrijk te wijzigen. Maar voor eene halve eeuw , toen de theorie 

 voor het eerst verkondigd werd , was dat anders. De theoretische 

 voorstellingen , die destijds de denkbeelden der scheikundigen be- 

 heerschten , waren met de geschetste substitutie oogenschijnlijk onver- 

 zoenbaar , en 't heeft dan ook een twintigtal jaren geduurd , voor 

 dat men slaagde om de oude electro-chemische theorie van berzelius 

 en deze nieuwe leer , beide eerst gezuiverd van hare eenzijdigheden 

 en overdrijvingen , te doen samensmelten tot eene nieuwe theorie , juis- 

 ter en meer omvattend dan hare voorgangsters. 



De opvatting van de substitutie-theorie was alleen mogelijk in het 

 brein van een oorspronkelijken denker en onbevooroordeelden natuur- 

 onderzoeker, 't Is van algemeene bekendheid dat die man jean baptiste 

 andrÉ dumas heette , en Franschman was gelijk zoovelen , waaraan 

 wij nieuwe , vruchtbare denkbeelden in de natuurwetenschap te danken 

 hebben. Men weet ook dat het eerste onderzoek, waarvan dumas uit- 

 ging , de werking betrof van chloor op bijenwas , maar het was 

 tot dusverre slechts aan enkelen bekend wat aanleiding gegeven had 

 tot deze proefnemingen. Tot die enkelen behoorde de vermaarde Ber- 

 lijnsche scheikundige a. w. hofmann , die onlangs in de Berichte der 

 Deutschen Chem. Gesellschaft eene belangrijke levensbeschrijving van 

 DUMAS (geb. 1800, gest. 1884) gaf en daarin o. a. het volgende ver- 

 haalt , dat hij uit den eigen mond van den ontslapen ambtgenoot ge- 

 hoord had : 



»0p eene hofpartij in de zalen der Tuilerieën , werden 'de gasten 

 van KAREL X door zure , tot hoesten prikkelende dampen gekweld , 

 die kennelijk door de walmende , met rossige vlam brandende waskaar- 

 sen ontwikkeld werden. Alexander brogniart , de bekende geoloog , 

 die als directeur van de porseleinfabriek te Sèvres veel met het hof 

 in aanraking kwam , werd over de mogelijke oorzaak van deze onaange- 

 name stoornis ondervraagd. Ten gevolge daarvan droeg brogniart aan 

 zijn schoonzoon dumas het onderzoek van de verdachte kaarsen op , 

 en deze was te eer bereid om aan dit verzoek te voldoen , omdat 

 hij toevallig onlangs van een fabrikant bij en was ontvangen had , dat 

 op de gewone wijze niet gebleekt kon worden en daardoor onver- 



