394 NATUURKENNIS ALS OPVOEDINGSMIDDEL. 



gang gedoemd , wanneer het niet met den tijdstroom der beschaving 

 medegaat , maar zich uit liefde voor het oude , waarmede het is op- 

 gegroeid, daartegen in eon vruchteloos tegenspartelen verzet. Kennis 

 is macht ! Die spreuk moge niet de geheele waarheid zijn , want aan 

 kennis moet zich bij een volk wilskracht , plichtbesef en een volhardend 

 streven naar het ideaal goede voegen. Het humanisme , dat wij bijna 

 geneigd zouden zijn de religie der toekomst te noemen , moet daarbij 

 den weg wijzen. Toch , al zijn die zedelijke krachten groot en geens- 

 zins te minachten , huist de macht van volken en van individuen in 

 den tegenwoordigen staat der beschaving vooral daar , waar de grootste 

 som van positieve kennis wordt aangetroffen , — want op die kennis 

 berusten alle handelingen , die tot instandhouding van het geheel , tot 

 verdediging tegen vijanden en tot bevordering van het welzijn der 

 staatsburgers strekken. 



Vooruitgang in kennis is echter altijd iets betrekkelijks. In onzen 

 tijd bestaat zij vooral in de gestadige toeneming van de kennis der 

 natuur , waaraan wij alles ontleenen , waardoor het leven voor ons en 

 de onzen waarde heeft. 



Er zal zonder twijfel weldra een tijd komen , waarin het besef hier- 

 van algemeen zal zijn doorgedrongen en niemand zich een beschaafd 

 man of eene beschaafde vrouw zal achten , wanneer hij of zij niet de 

 hoofdwaarheden , die de tegenwoordige natuurwetenschap leert , in zich 

 heeft opgenomen en tevens heeft leeren denken op de wijze der 

 natuuronderzoekers , die steeds naar objectieve waarheid en de er- 

 kenning van het oorzakelijk verband der dingen streven. 



Op dit denken komt het vooral aan; en daarvoor is voorzeker 

 natuurstudie de beste leerschool. Zij zal eenmaal de poort worden , 

 waardoor allen moeten gaan , die op eenigerhande wijze invloed op 

 het raderwerk der maatschappg willen uitoefenen. Het komt mij on- 

 twgfelbaar voor , dat men dit allengs meer en meer zal inzien , en 

 dat dienovereenkomstig ook de eischen die men aan de studenten in 

 verschillende vakken aan onze universiteiten stelt , zullen gewijzigd 

 worden , gelijk men trouwens reeds begonnen is te doen door invoe- 

 ring van natuurkundig onderwijs aan de gymnasia. Ik acht dit de 

 meest ingrijpende ên tevens de meest door den tegenwoordigen be- 

 schavingstoestand geeischte wijziging in de geheele wetgeving op het 

 hooger onderwijs , en vertrouw dat men op dien weg langzaam maar 

 vastberaden zal voortgaan. Wel is waar zullen de oude talen , die 

 banden tusschen eene vroegere beschaving en de nieuwere , daaronder 



