396 NATUURKENNIS ALS OPVOEDINGSMIDDEL. 



dan moet zij op inductieven grondslag rusten , evenals de geheele 

 natuurwetenschap. Alle subjectieve beschouwingen zijn machteloos te- 

 genover de feiten , die de ervaring leert kennen. Ook een gedeelte der 

 tegenwoordige studie van den litterator, de linguïstiek, huldigt de 

 methoden , die bij de natuurkundigen sedert lang in zwang zijn. Zoo 

 zal dus elk student in natuurstudie de beste voorbereiding vinden , 

 om zijn geest te gewennen aan juist denken en oordeelen , ook op 

 ander gebied. Geen aangeleerde logica , geen metaphysische wijsbegeerte , 

 geen oefening in fijne dialectiek kan dit gemis vergoeden. 



Reeds van plato's tijden af heeft men de wiskunde als eene uit 

 dit oogpunt noodzakelijke voorbereiding voor de beoefening van elke 

 wetenschap beschouwd. Toch aarzel ik haar vooraan te stellen, wan- 

 neer men daarmede alleen de abstracte wiskunde bedoelt. Dan meen 

 ik dat als middel tot opvoeding van den geest aan de proefonder- 

 vindelijke natuurkunde , de physica , de eerste rang. toekomt. Zij leert 

 vooreerst goed waarnemen en ten tweede het verband inzien tusschen 

 oorzaken en gevolgen , en daarop komt het in het leven , bij alle ver- 

 richtingen die nadenken vorderen, toch altijd in de eerste plaats aan. 



De chemie staat , als opvoedingsmiddel van den geest , voorzeker 

 beneden de physica. Toch is een zeker begrip van hetgeen men 

 chemische werkingen noemt, voor elk beschaafd man onontbeerlijk. 

 Een groot deel der tegenwoordige industrie , die zulk een verbazende 

 vlucht heeft genomen , berust daarop. 



Als naast de physica den hoogsten rang van opvoedingsmiddel in- 

 nemende , beschouw ik de kennis van de samenstelling van het heelal , 

 dat wat men gewoonlijk populaire sterrekunde noemt. Zij leert de 

 volkomen regelmaat der bewegingen van de hemellichamen kennen , 

 en daarmede de grootheid en heerlyke harmonie der schepping be- 

 wonderen. Daardoor wordt de zin voor het verhevene aangekweekt 

 en de geest afgekeerd van alles wat onwaar , laag en vernederend is. 

 By het nadenken over de grootheid van het heelal , waarin onze aarde 

 zulk een kleine plaats inneemt , kan het ook niet anders , of de geo- 

 centrische wereldbeschouwing , die nog uit den kinderlijken voortijd 

 der beschaving afkomstige bron van talrijke dwalingen , moet plaats 

 maken voor andere veel verhevener denkbeelden en voorstellingen. 



De geographie d. i. de kennis van de oppervlakte onzer planeet , 

 heeft opgehouden slechts geheugenwerk te zijn en heeft zich integen- 

 deel ontwikkeld tot eene wetenschap van grooten omvang, waarvan 

 de feiten telkens tot nadenken wekken , vooral waar zij zich aansluit 



