40 



ding in hel wereldproces zelfs zijnen graad van wetenschap- 

 pelijke waarschijnlijkheid hezit. Gegrond is mijn betoog op de 

 bewijsvoeringen van den grooten, menigmaal zeer pervers op- 

 gevallen en uilgelegden, Berlijner denker Eduard von Hartmann 

 en diens geestverwanten , en het maakt geene aanspraak op 

 iets meer dan den naam van uittreksel ot' overzicht. 



De vraag, waartoe wij toch eigenlijk leven, waarvoor toch 

 al dat gezwoeg en getob, dat minnen en moorden in mensch- 

 heid en natuur moet dienen , wordt ongetwijfeld door een iege- 

 lijk onzer meer dan eens in het leven opgeworpen. Velen 

 houden zich overtuigd , dat een levensdoel buiten en verder dan 

 dat leven zelf niet bestaat ; anderen bedoelen blijkbaar hetzelfde 

 wanneer ze zeggen dat al het bestaande zijn doel in zich zelf 

 vindt. Menigeen ook lucht zijnen weerzin in het algemeen te- 

 gen alle voorzienigheids- of doelmatigheidsleer op zich zelve, en 

 loochent alle doelbeooging en planmatigheid in de Natuur kort- 

 weg, wijl hij geen einddoel vermag te bespeuren. Het laatste 

 is eene al zeer vernuftige wijze, het planmatigheidsprobleeni 

 op te lossen; zij bestaat eigenlijk hierin, dat men genoemd 

 probleem de deur uitwerpt. Men gaat dan de wereld door , de 

 oogen krampachtig gesloten voor het allerwege zich opdringende 

 feit der planmatigheid. De materialist , volgens wien de blinde 

 natuurkrachten wel beschouwd het doelmatige vinden gelijk 

 eene blinde kip een korrel graan, kan zich, waar hel de fei- 

 telijk bestaande planmatigheid der Natuur betreft , in den grond 

 der zaak op niets dan het onwetenschappelijk verklaringsbe- 

 ginsel des toevals beroepen, eene uitvlucht echter, die niets 

 meer verklaart, zoodra het te doen is om eene opklimmende 

 reeks van planmatige veranderingen. (*) 



Te erkennen valt hel voorzeker, dat er eene zekere aanlei- 

 ding beslaat voor de afwijzende houding , die zoovele» tegen- 

 over alle voorzienigheidsgeloof aannemen. Er is inderdaad 

 veel in de Natuur, dat wij van ons menschelijk standpunt met 



(,) Vgl. M. Veueliarier, «der Allgeist [18741,' hlz. 90. 



