41 



de onderstelling eener volstrekt redelijke orde van zaken niét 

 overeen kunnen brengen. Albert Lange (1828 — 75), zelf een 

 geleerd en bekwaam , schoon menigmaal ietwat scheef en een- 

 zijdig denkend , philosophisch schrijver , geeft op zijne wijze 

 aan het bewustzijn van het bestaan eener onlogische zijde in 

 het natuurproces eene mededeelenswaardige uitdrukking, die ik 

 hier wil aanhalen. Het citaat is te vinden in zijne welbekende 

 Geschiedenis van het Materialisme, blz. 2^46 — 247, 2^ uitgaaf. 

 «Indien een mensch," zoo zegt hij, » om een haas Ie schieten 

 «millioenen geweerloopen op eene groote heide in alle mogelijke 

 «richtingen afvuurde; wanneer hij, om in een gesloten vertrek 

 »te komen, zich op goed geluk af tienduizend sleutels kochten 

 ')ze alle probeerde: indien hij , om een huis te hebben , eene stad 

 «bouwde en dan de overtolHge huizen aan wind en weder overliet; 

 ))Z00 zoude wel niemand iets dergelijks doelmatig noemen , en nog 

 ))veel minder zoude men eene hoogere wijsheid , verborgen gron- 

 »den en een alles te boven gaand verstand achter deze handel- 

 » wijze vermoeden. Hij nu, die in de nieuwere natuurweten- 

 «schappen kennis wil nemen van de wetten der instandhouding 

 »en voortplanting der soorten, wier doel wij niet vermogen in 

 »te zien , zooals bijvoorbeeld de ingevvandswormen , die zal alom 

 «eene verbazende verspilling van levenskiemen bespeuren. Van 

 »het stuifmeel der planten tot den bevruchten zaadkorrel, van 

 >'den zaadkorrel tot de kiemende plant, van deze lot de vol- 

 » wassen plant, die weder zaad draagt, zien wij steeds een 

 «mechanisme wederkeeren, dat langs den weg van duizend- 

 «voudige voortbrenging tot onmiddellijken ondergang, en van 

 "toevallige samenkomst der gunstige voorwaarden, het leven 

 «zoover in stand houdt als wij het in het beslaande in stand 

 «gehouden j:;ien. De ondergang der levenskiemen, het misluk- 

 «ken van het begonnene is de regel; de «natuurlijke ontwik- 

 » keling" is een bijzonder geval onder duizenden; hel is de 

 «uitzondering, en deze uitzondcriuff wordt voortgebracht door 

 "dezelfde Natuur, wier doelmatig zelfbehoud de teleoloog korl- 

 «zichtig bewondert. »Wij zien het aanschijn der Natuur," 



