4ii 



»ben opgehouden te kloppen en warmte en licht uit te zenden. 

 ))Want niet alleen alle levensverschijnselen op aarde, maar in 

 »het algemeen iedere, zij het ook slechts mechanische beweging 

 «op dezelve, laat zich terugbrengen tot zonnewarmte als laatste 

 "Oorzaak. Zelfs ebbe en vloed, teweeggebracht als zij worden 

 »door de aantrekking der maan, moeten toch ophouden , wan- 

 »neer eens na bekoeling der zon onze oceanen in starre ijs- 

 » massa's zullen veranderd zijn. 



>) Streefvermogen en doelbeooging zijn alzoo nog geene iden- 

 «tische begrippen; zij kunnen wel, maar moeten niet , ie 7 anaen 

 «vallen. Dat zij nu, zij het ook niet in begrip, dan toch in 

 «werkelijkheid in onzen Kosmos te zamen vallen , is voorzeker 

 «zeer waarschijnlijk." (*) Enz. 



Ongetwijfeld zijn overwegingen , als de hier medegedeelde van 

 Dr. Carl du Pr el , wel geschikt om onze verwachtingen be- 

 scheiden te stemmen met betrekking tot de mate van het 

 inzicht dat wij kunnen hopen te erlangen in het eventueele doel 

 en den samenhang van het wereld verloop in het algemeen. 

 Wij kunnen , om kort te gaan , niet weten op welke wijze de 

 ontwikkeling op onzen aardbol in verband staat met eene uni- 

 verseele finaliteit in de geheele Natuur, en hoe de uitkomsten 

 onzer aardsche evolutie ten goede kunnen komen aan eene 

 kosmische evolutie in het algemeen. Doch onze bijziendheid op 

 dit punt mag ons niet verblinden voor datgene wat vlak voor onze 

 voeten ligt. Het aardsche proces , met zijne biologische en intellec- 

 tueele ontwikkeling in leven en bewustzijn, in verstand, kunst en 

 zedeleer, is buiten kijf teleologisch. De materialisten, tegenwoordig 

 overal en nergens, loochenen dat, en doen hier tegenover gelden , 

 dat immers het geheele natuurproces , hier op aarde zoowel als 

 overal elders , volgens mechanische wetten verloopt , die bereids 

 ten deele doorgrond zijn. Maar wanneer ik iemand over de 

 straat zie gaan door middel van eene geheel mechanische reeks 

 van bewegingen zijner spieren en gewrichten , dan is daarmede 



(1) Dr. Carl du Prel, Entwicklungsgeschichte des Weltalls. Entwurf 

 einer Philosophie der Astronomie. Leipzig. 1882. Blz. 150 vlg. 



