46 



locli voorwaar niel bewezen, dat hij zich doelloos ])eweegl. 

 Meelianisme en lliialiloil sluilen elkaiuler geenszins uil : de naliiui'- 

 wellen kunnen zeer wel hel middel zijn, waardcüór hel naluur- 

 proces jdanniatig verloop!. Brachten de malerialislen hunne 

 ])edenkelljke logica in de praktijk over, dan mochten ze niet eens 

 op hun horloge zien; want de gang daarvan is huilen kijf geheel 

 mechanisch, en als dat eeneheoogde doelmatigheid uitsloot, dan 

 konde ons het uurwerk aangaande den lijd geene vooraf be- 

 raamde inlichting verschalïen. De vraag door welke oorzaak 

 iets gebeurt en de quaestie mei welk doel het geschiedt, zijn 

 van geheel verschillenden aard; daarom bewijsl het vinden eener 

 mechanische oorzaak in het geheel niets voor of tegen eene goed 

 opgevatte teleologie. 



Véél is er in den stand van het onderhavig probleem ver- 

 anderd, sedert het verschijnen, in 1869, der Philosophie van 

 hel Onbewuste. Te midden van het dorre hout eener plal 

 materialistisch gezinde geleerdenwereld , die haren weerzin en 

 verachting voor alle metaphysica openlijk ten toon spreidde en 

 in de barhariseerende kracht-en-stolleer van een Büchiner , dien 

 wijsgeer voor geestelijke opperlieden, de hoogste en definitieve w^ijs- 

 heid waande gevonden te hebben , sloeg het thans op menig punl 

 reeds weder verouderd jongelingswerk van Eduard von Hartmann 

 een vonk, die buiten kijf het zijne heeft bijgedragen tot het 

 doen opvlammen van den wetenschappelijk-speculatieven gloed , 

 waardoor de Himalaya-toppen van de natuurwetenschap onzer 

 dagen zich meer en meer gaan onderscheiden, en waarin al- 

 thans de hotte leer der eigenlijk gezegde stofjesmannen voor 

 goed schijnt ten onder te zullen gaan. Het is thans feitelijk 

 zoover gekomen , dat de groole natuurkundigen , voorloopig nog 

 op eene hun eigenaardige, rudimentaire, wijze, op het drukst 

 zich bezig houden met hetgeen ze nog slechts 25 jaar geleden 

 voor enkel dwaasheid verklaarden: met philosopheeren namelijk. 

 Wel is waar geschiedt dit bij hen occasioneel , terwijl hel door 

 mannen als Lotze , Steudel en Hartmann methodisch en stelsel- 

 matig gedaan wordt, ziedaar het geheele verschi'. Ook de laatste 



