47 



slaat met zijne constructieve l)emoeiingen geheel op den bodeni 

 (Ier natiiurwetenscliap. Hij beeft liet uilgesproken i\oe\,specu- 

 laiicvc Tiitkomslen te verwerven volgens indiiclief-natimrweteu- 

 sc/iappclijkc methode, en komt daarbij tot eene beslist teleolo- 

 gische wereldbeschouwing. Uitgaande van een breeden empi- 

 rischen grondslag klimt hij allengs op tot hoogere en algemeenere 

 begrippen. In eene reeks van verschijnselen toont hij het ])e- 

 staan aan van ons onbewust blijvende, blijkbaar op intuitief- 

 doelmatige wijze werkende, wilsuitingen en voorstellingen ; zoo 

 bij de willekeurige beweging, in het instinct, in de reflex- 

 bewegingen. Hij maakt ons opmerkzaam op dit onbewuste in 

 het natuurlijk herstellingsvermogen, in de geslachlsliefde, in 

 hel gevoel, in het scheppen des kunstenaars, in de taal, het 

 denken , enzoovoorl. Op elk gebied vindt Hartmand een die- 

 peren achtergrond der verschijnselen, een agens dat volgens 

 doeleinden werkt , maar ons niet rechtstreeks tot bewustzijn 

 komt. Dit onbewuste agens is de onmiddellijke oorzaak van alle 

 processen in een organisch en bewust individ,u , welke eene 

 geestelijke en toch niet bewuste oorzaak onderstellen. Het is 

 onbewust ook op zich zelf genomen, d, w. z. aanschouwt en 

 uit zich op zuiver intuitieve, niet refïecteerende en men- 

 schelijke wijze: het individueel bewustzijn met zijn dis- 

 cursief, niet intuitief karakter, is slechts een voorbijgaand en 

 secondair verschijnsel, dat op den moederbodem van den alge- 

 meenen bestaansgrond een kortstondig leven geniet. Het on- 

 bewuste agens is hetzelfde in alle individuen , ja de substantie 

 zelve aller verschijnselen. Die substantie is eenig. (^) De 

 eenheidshypothese dringt zich op bij de overweging van het 

 phaenomenaal en vluchtig karakter van alle waarneembare indi- 

 vidualiteit, bij de vraag hoe de werkelijkheid in eene veelheid 

 van individueele bewustzijnssferen als gedachte kan gerepro- 

 duceerd worden, en bij de gedachte aan alle wisselwerking 



TTicvra sv Trafftv, Paulus, I Kor XII, 6. 



