48 



in het algemeen. Eene wezenlijke scheiding iusschen de din- 

 gen dienl geheel te worden opgegeven; in eene substantieele 

 wezensgemeenschap van alle zaken is de mogelijkheid te zoeken 

 voor het feit, dat de toestanden van het eene oorzaken van 

 veranderingen in het andere zijn. Alleen waanneer de afzondei*- 

 lijke dingen niet zelfstandig in het ledige zweven , door hetwelk 

 geene betrekking of verwantschap kan heenreiken: alleen wan- 

 neer ze alle , terwijl ze eindige afzonderlijkheden zijn , toch 

 tegelijk ook uilingsvormen zijn eener eenige en oneindige snh- 

 stantie , die ze alle omvat , — is datgene mogelijk wat wij ge- 

 woon zijn wisselwerking te noemen. Ruimte en tijd laten 

 zich slechts opvatten als verhoudingen ol' toestanden , niet als 

 dingen of eigenschappen van dingen. Zij bestaan niet als ge- 

 reed liggende vormen vóór de later er in geplaatste werkelijk- 

 heid, maar zijn beide slechts in de uitingswijzen of dingen 

 en in de feiten , als de vormen waaronder de wisselwerkingen, 

 zich voordoen in de opvatting der in gemeenschap verkeerende 

 elementen. De band , die organisme en bewustzijn tot eene 

 samenhangende , schoon voorbijgaande . organisch-psychische 

 eenheid verbindt — de levende en onpeilbare bron waaruit de 

 wordingswetten van alle materieel en bewust geestelijk leven 

 opwellen — het wezen dat zich openbaart in beide zijden dei* 

 verschijnselen, de objectieve of materieele zoowel als de sub- 

 jectieve of bewust-geestelijke : — het is een Onbewuste Algeest, 

 in zijne dubbele natuur van energischen Wil en logische, ook 

 doelbeoogende Idee. In den grond der zaak bestaat er alleen 

 jn phaenomenalen zin eene veelheid van individuen , en is de 

 intuïtief zich uitende Algeest het individu xaT k^oyy^ , zon- 

 der ondergeschikte of nevengeschikte zelfstandigheden. De 

 doelmatigheid, die zich in de organische wereld zoo duidelijk 

 openbaart, is dus in den strengsten zin des woords immanent, 

 niet transcendent of van buiten aangebracht. (*) 



(1) Spinoza: 'Deus est omnium rorum causa iramaneiis. non vero Iraiuv^ 

 ens.i" —- Ethica I, propos. 18. 



