49 



Hartmaniv's wereldbeschouwing is monistisch en teleologisch- 

 evohitionistisch. Eenheidsleer en Ontwikkeling zijn zakelijk 

 en geschiedkundig de eerste en oudste hoeksteenen der wijs- 

 begeerte. Het monisme leert de metaphysische eenheid aller 

 verschijnselen met de éëne , eeuwige en ondoorgrondelijke Sub- 

 stantie. Het ontwikkelingsbeginsel, toegepast op de eenheids- 

 leer, zegt, dat de substantie, die zich in de wereld en tot de 

 wereld ontwikkelt, mei andere woorden het object of het 

 zakelijke der ontwikkeling, met het subject of de ideale zijde 

 ervan samenvalt; het leert, om kort te gaan, een reaal-idea- 

 lisnie of objectief ideahsme. Eene ontwikkeling bestaat in den 

 allengs plaats hebbenden overgang uit den potentieelen in den 

 actueelen toestand, in de verwerkelijking van den aanleg door 

 den drang dien te realiseeren. Op voorbeeld van Schopenhauer 

 noemt Hahtmann dien drang Wil, de voorwaarde voor de ver- 

 werkelijking van alle ontwikkeling , het eene ons kenbaar wor- 

 dend attribuut van het Wereldwezen of Absolute. De gees- 

 telijke inhoud der wereld wijst echter op nog eene andere 

 functie van het Absolute, — de Idee, waarin de aanleg van 

 den in de wereld vervatten en zich tot individueel bewust- 

 zijn ontwikkelenden Geest gelegen is. 



Vijandig tegenover de modern-teleologische wereldbeschou- 

 wing van een Eduard von Hartmann en andere philosophen 

 stond aldra en staat nog altijd eene groote menigte van natuur- 

 geleerden. Haeckel is in der lijd zoover gegaan, dat hij het 

 mechanisme eener locomotief, wier verrichtingen de wilde als 

 onmiddellijke werking eens machtigen geestes aangaapt, als 

 een voorbeeld beschouwde van de waarheid, dat men een zöö 

 ingewikkeld toestel als de locomotief of het menschelijk oog 

 slechts in zijne zuiver mechanische natuur behoeft te begrijpen, 

 om van teleologische inbeeldingen terug te komen. De rede- 

 neering lijkt mij ietwat gedachteloos en kortzichtig, daar het 

 voorbeeld het stricte tegendeel bewijst. Het bewijst namelijk , 

 dat alleen datgene een mechanisme verdient te heeten , waarin 

 de doelmatigheid woont in den zelfden zin als in de locomotief, 



4 



