50 



wier bestaan tle wilde geheel Ie recht als een hlijk aanmerkt 

 van een hoven het zijne verheven verstand , en wier geheim- 

 zinnige wordingsgrond en treffende doelmatigheid er niets min- 

 der verbazingwekkend door wordt, dat men inzicht in het 

 mechanisme als zoodanig erlangd heeft. O41 zulke gronden 

 kunnen wij niet anders dan gelijk houden , wanneer wij in 

 het veel verbazingwekkender groote mechanisme des Heelals 

 de uiting bewonderen eener intelligentie . die verre boven de 

 onze staal, en onze bewondering wordt er niet door vermin- 

 derd maar verhoogd, wanneer het ons gelukt met ons discur-. 

 sief verstand van lieverlede meer in den samenhang van het 

 wereldmechanisme door te dringen. Op dit punt gevoelen wij 

 ons verder van een mechanistisch naturahst als Haeckel, dan 

 van het ongekunsteld voorzienigheidsgeloof der oude Chris- 

 tenen. (}) 



Ongetwijfeld zijn stoommachines en telegraphen natuurlijke 

 dingen, en even zeker hebben zij de geestelijke ontwikkeling 

 der menschheid in sterke mate bevorderd. De voorstanders 

 eener bUnd-mechanische wereldopvatting moeten daaruit de 

 gevolgtrekking afleiden, dat de geestelijke ontwikkeUng der 

 menschheid eigenlijk slechts eene bhnd-noodzakelijke voort- 

 schrijding der mechanische techniek is, daar zij blijkbaar 

 slechts door oorzakelijke bemiddeUng der laatste wordt te- 

 weeggebracht. Daarbij zoude het volgende echter vergeten 

 zijn. Ten eerste sluit de ontwikkehng van het geestesle- 

 ven der menschheid toch weder eene zelfstandige reactie 

 in van den ondergrond der bewuste gedachten , op wel- 

 ken immers de technische vooruitgang alleen kan werken 



[1] Lactanlius: «Nerno est tam riidis, tam feris moribus. qui non, 

 oculos suos in coelum tollens, tametsi nesciat cuius dei providentia regalur 

 hoc omne quod cernitur, aliquam tarnen csse intelligal ex ipsa rerum 

 magnitudine, motu, dispositione , constantia, ulilitate, pulcritudine, teni- 

 peratione; nee posse fieri quin id, quod mirabili ratione constat, consilio 

 raaiore aliquo sit instructum." Inst. Div. ï. 2.— 



