u 



als aanleiding of gelegenheidsoorzaak. Ten tweede is het de 

 menschelijke geest, die zich deze van huiten komende prik- 

 kels] geschapen heeft, door dat hij zijne intuïtie in uitvindingen 

 openbaarde, of hij toevallige ontdekkingen de waarde daarvan 

 begreep en de *s trekking ervan voorzag. Ofschoon op zich 

 zelve zuiver mechanische toestellen, zijn locomotief en telegraaf 

 geestelijke en uit spontane conceptie voortgekomen veroveringen 

 der menschheid, en zij berusten op dezelfde constructieve 

 intuïtie die aan de geheele organische wereld zelve ten grond- 

 slag ligt. De uit zulke uitvindingen voortvloeiende verhooging 

 van het peil des bewust zijns is er niet minder eene vrucht 

 om van de spontane ontwikkehng des geestes zelf, dat deze 

 door den vooruitgang der techniek langs natuurlijken weg 

 wordt mogelijk gemaakt. De natuurlijke bemiddeling sluit de 

 spontane werking des geestes, als reactieve medewerking bij 

 het tot stand komen van het resultaat, geenszins uit, noch 

 ook verkort zij de teleologische beteekenis van dit laatste, --- 

 ziedaar twee waarheden , die wel naarstig mogen worden inge- 

 prent, en die door de mechanistische wijze van natuuropvatting 

 maar al te Hebt op den achtergrond treden. 



Van waar echter de zoo veelvuldig voorkomende afkeer der 

 natuurkenners van alle teleologische wereldbeschouwing? Hij 

 berust op begripsverwarring, ziedaar de zaak, en vloeit voort 

 uit de zucht tot bestrijding van iets dat wetenschappelijk ge- 

 sproken lang dood en begraven is. Volgens de godsdienstige 

 voorstellingen van vroeger tijden stond God dualistisch tegen- 

 over de door hem in het aanzijn geroepen wereld, in wier 

 samenstel hij bij gelegenheid naar willekeur ingreep, onder 

 momentane opheffing van den gewonen gang van zaken. Te- 

 genover eene zoodanige onderstelhng van transcendente inmen- 

 ging en verbreking van den oorzakelijken samenhang der feiten 

 is de wetenschap in haar recht geweest , toen zij de onverbreekbaar- 

 heid der natuurwetten op den voorgrond stelde. Men behoort 

 echter de teleologie niet te bestrijden in den kinderlijken vorm 

 dien zij lang te boven is, en bedenke dat de hedendaagsche 



