oo 



verbeelding van den eenzijdig gevormden physiciis, die het 

 bewustzijn van den noodzakelijk aposteriorischen aard zijner 

 taak overspant tot de loochening eener keerzijde of voorbeschik- 

 king op zich zelve. De omstandigheid , dat een eenmaal ge- 

 worden uurwerk van het standpunt der physici en mechanici 

 alleen analytisch, door het blootleggen van het mechanisme 

 als zoodanig, kan worden verklaard, bewijst toch niet dat in 

 dat uurwerk geene vooraf beraamde conceptie verwerkelijkt is. 

 Mechanisme en teleologie zijn geene tegenstrijdigheden ; zij 

 zouden het alleen dan zijn , indien er geen doelmatig ingericht 

 mechanisme koude bestaan , — eene bewering die der eeuw der 

 machines wel het allerminst zoude betamen. 



Hel begrip mechanisme is zoo weinig in strijd met dat der 

 ünaliteit , dat het wel beschouwd zonder de vooronderstelling der 

 laatste niet eens mogelijk is, of logisch denkbaar kan worden 

 gemaakt. Eene zaak kan eerst dan mechanisme heeten , wan- 

 neer zich in hare inrichting en samenstelling de intelhgenlie 

 kond doet , die haar zoo en niet anders gevormd heeft. Hierbij 

 blijft het zelfs onverschillig , of men zich de finaliteit in trans- 

 eenden ten (Christelijken) dan wel in immanenten (philosophi- 

 schen) zin denkt, of men m. a. w. theïstisch dan wel panthe- 

 ïstisch gezind is. Omgekeerd is echter ook iedere doelmatige 

 werkzaamheid blijkbaar aan een materiaal gebonden, waaraan 

 en waarin zij zich uit , en dat haar als middel dient tot verwerke- 

 lijking van het doel. De teleologie vooronderstelt evenzeer 

 een mechanisme, als het mechanisme de teleologie onderstelt; 

 beide onderstellen elkander wederkeerig. 



Reeds volgens Leibniz (1646-1716) hebben teleologen en 

 mechanisten in het stellend gedeelte hunner beweringen beide 

 gelijk , want het mechanisme werkt zonder uitzondering , maar 

 het verwerkelijkt een doel. Het wijsgeerig leergebouw van 

 dezen groolen denker rustte op de fundamenteele stelhng, 

 dat de theologisch-teleologische en de physisch-mechanische we- 

 reldopvatting elkander niet uitsluiten , maar doorgaande met elk- 

 ander te vereenigen zijn als de keerzijden, om zoo te zeggen? 



