54 



van een gedenkpenning. De afzonderlijke feiten in de Natuur 

 kunnen en moeten volgens Leibniz mechanisch worden ver- 

 klaard, zonder dat wij daarom toch het bestaan van doelein- 

 den behooren te loochenen, welke de Voorzienigheid door het 

 mechanisme der Natuur weet te verwerkelijken. De beginselen 

 der physica en mechanica hangen volgens dezen grooten ma- 

 thematicus weder van de leiding eener opperste intelligentie af, 

 en kunnen alleen uit het anterieur bestaan eener zoodanige 

 intelligentie verklaard worden. 



Het lijdt geen twijfel: de teleologie is de onontbeerlijke keer- 

 zijde eener mechanische natuuropvatting, en zoo deze naar 

 behooren wordt opgevat, daar bereids in besloten. Het zal in 

 den loop onzer overwegingen blijken, dat wij den waren zin 

 der tegenwoordig door de Darwinisten gebruikte begrippen 

 slechts behoeven bloot te leggen, om de theoretische noodza- 

 kelijkheid eener aanvulling der causaliteit door de finaliteit te 

 betoogen. (*) Voorloopig blijve men bedenken , dat, zoo goed als 

 de gang van een uurwerk naar mathematisch-mechanische wet- 

 ten kan worden verklaard en toch met eene beoogde doelma- 

 tigheid verloopt, hetzelfde met den gang van het groote uur- 

 werk des Heelals het geval althans kan zijn. Evenals echter 

 de finaliteit in het mechanisme der denkfunctiën niet uit het 

 bewustzijn stamt, bestaat er voor het overige geene aanleiding 

 om eene eventueele finahteit in de Natuur in ruimeren zin uit 

 een reflecteerend en discursief bewustzijn af te leiden. 



Ik hoop door mijne beknopte aanduidingen bereids zooveel te 

 hebben verkregen, dat hij, die de voorafgegane argumentatie 

 overweegt, althans niet meer van meening zal wezen, dat het 

 geloof aan eene Voorzienigheid in strijd is met den oorzakc- 

 lijken samenhang der natuurfeiten. Het is duidelijk , dat, wan- 

 neer gezegd wrordt dat iemand zich ten doel heeft gesteld te- 



(^) Vgl. Ed. V. IIartmann, «Wahrheit und hTluni im Darwhiismus ," 

 Berlijn 1875; «das llnbewussle vom SlaMdpunkt der Physiologie und De- 

 scendenz theorie," 2"^ uitg., Berlijn 1877. 



