55 



huis te komen, daarmede voor dien persoon volstrekt geene 

 overbodigheid is uitgesproken om zich van toepasselijke mid- 

 delen te bedienen; en is hij eenmaal te huis, dan kan eene 

 » wetenschappelijke" verklaring zijner verplaatsing alleen ge- 

 vonden worden door de achterwaartsche, dat is causale, op- 

 sporing van den samenhang der bewegingen die hij ter berei- 

 king van zijn doel gemaakt heeft, zonder dat daardoor het te- 

 leologisch karakter van het feit wordt opgeheven. Kortom: 

 de oorzakelijke verklaring der verschijnselen wordt door den 

 modernen teleoloog niet als verkeerd gebrandmerkt: dit zoude 

 cene dwaasheid zijn ; hij beschouwt ze alleen als eenzijdig waar 

 het te doen is om de constructie eener wereldbeschouwing, 

 daar zij altijd een causaliter niet te verklaren rest overlaat. 

 Eene onderstelde volledige mathematisch-mechanische formule 

 voor het verloop van het geheele na tuur proces , zoude in laatsten 

 aanleg de logiciteit zelve van die formule en dat verloop als 

 hoogste en laatste vraagteeken overlaten. Hartmann, met wiens 

 wereldbeschouwing ik mij voorloopig in de hoofdzaken vereenig, 

 bestrijdt daarenboven de waarschijnlijkheid der meening, dat 

 de physiologische processen in de organische wereld uitsluitend 

 resulteeren uit de mechanische combinatiën der elementaire 

 krachten als zoodanig, hetgeen echter, zooals hij terecht zegt, 

 niets wegneemt van de waarheid, dat de physiologische wijzi- 

 gingen aan de materie plaats hebben, en dus onder omstan- 

 digheden kunnen worden nagegaan. Het ideaal van den nalu- 

 ralist als zoodanig blijft altoos de volledige mechanisch-causale 

 verklaring van alle veranderingen in de Natuur. 



De vijandige houding van zoovele natuurkenners tegen de 

 teleologie ook der moderne wijsbegeerte, is slechts eene bij- 

 zondere uiting hunner antipathie tegen alle metaphysica inliet 

 algemeen. Het is eene vrij algemeen verbreide meening, dat 

 zelfs de meest behoedzame overwegingen betreffende het boven- 

 zinnelijke, betreffende de groote X, die zich achter den voor- 

 hang der verschijnselen verbergt , geen wetenschappelijk recht 

 van bestaan hebben, en het is eerst in den jongsten tijd dat 



