56 



den naturalisten de oogen opengaan voor de onmisbaarheid van 

 metapliysische praemissen in alle wetenschap , voor het feit dat 

 zij zelve met hunne theorieën tot over de ooren in de me- 

 taphysica steken, en, bij het licht der kritiek bezien , zich daar 

 niet eens buiten kunnen houden. De geheele wereld der feiten 

 is zonder uitzondering mechanisch en metaphysisch tegelijk: 

 mechanisch-physisch naar de objectieve zijde der verschijnselen , 

 metaphysisch naar de zijde der geheimzinnige X, welke van die 

 verschijnselen het substraat is. Geene verandering heeft er 

 plaats , al was het slechts de val van een steen , die geen me- 

 taphysisch raadsel in zich bevat ; aan geen touw kan men trek- 

 ken , zonder dat men zich heeft af te vragen , welke geheim- 

 zinnige band toch wel deszelfs samenstellende eenheden op zoo 

 volslagen onzichtbare wijze bijeen houdt. Er geschiedt geene 

 atoombeweging, geene verandering in de chemische samenstel- 

 ling der elementen, die niet volgens natuurwetten en door na- 

 tuurkrachten plaats heeft , — doch atoom en kracht en natuur- 

 wet zijn zelve metaphysische begrippen. (*) De wereld is door 

 en door mechanisch: dit te loochenen is de fout geweest van 

 philosophen in de vroegere stadiën van ontwikkeling der phi- 

 losophische bespiegeling ; van de andere zijde genomen is de ge- 

 heele Natuur door en door metaphysisch: dit te loochenen is 

 de fout van sommige huidige naturahsten. 



Men weet waarlijk niet of men glimlachen dan wel zich be- 

 droeven moet over de kortzichtigheid en eenzijdigheid, die bij 

 zoovele natuurwetenschappelijke speciaHsten te voorschijn treedt. 

 Eene Voorzienigheid, heet het, kan men niet accepteeren, daar 

 men die in de Natuur nog nergens ontmoet heeft, en men be- 

 denkt niet, dat men volgens die logica zelfs het bestaan der sub- 

 stantie van den eersten den besten steen zoude moeten loochenen , 



(*) Men beoordeele volgens liel hier gezegde de volgende snuggere op- 

 merking van L. BlIcii.\er: »De atomen der ouden waren pliilosophisclie 

 kalegorieën ol' verzinsels; die der modernen zijn onldckkingen [sic!] der na- 

 luurwetenscliap [Nalur und Geist, blz. 102]." 



