57 



daar die even onverbiddelijk buiten onze waarneming blijft. (*) 

 Wordt het een of ander feit tot zijne oorzaken teruggebracht , 

 dan geldt dat terstond als een bewijs dat alle metaphysische 

 teleologie verworpen , en alles in tegenstelling tot haar me- 

 chanisch-cheuiisch verklaard moet worden. Stoot men vroegere 

 zienswijzen omtrent eene bepaalde feitenreeks omver, dan 

 verkondigt men luide, dat het voorzienigheidsbegrip weten- 

 schappelijk vernietigd is. In plaats dat men de ontwikkeling, 

 die er in de moderne philosophie op het punt van het finali- 

 teitsprobleem, zoowel als in andere opzichten, heeft plaats ge- 

 had , gulhartig erkent en waardeert , — in stede van het streven 

 tot overwinning van eenzijdigheden en moeilijkheden waarmede 

 de philosophische wereldverklaring , zoowel als de afzonderlijke 

 wetenschappen te worstelen heeft, te waardeeren en te be- 

 vorderen, zooals het lederen vriend der waarheid betaamt, zijn 

 empiristen en stofjesmannen er voortdurend op uit, tegen 

 elke meer idealistische natuuropvatting het grofste misverstand 

 in omloop te houden, en het te doen voorkomen alsof in de 

 dood-verklaring der Natuur de eenige ware wetenschappelijk- 

 heid bestaat. 



De materiahst beroept zich op de eenheid en onverbreekbaar- 

 heid der natuurwetten, om daaruit de gevolgtrekking te ma- 

 ken, dat de teleologie onzin is en met die wetten strijdt. In 

 tijden , toen de natuurwetenschappen nog in de kinderschoenen 

 liepen, is inderdaad het begrip «Voorzienigheid" gedeeltelijk 

 in dezen zin opgevat, maar heden ten dage is dat niet meer 

 het geval. Het komt geen philosoof in den zin, te beweren, 

 dat bijv. de teleologie bestaande leemten aanvult in den oorza- 

 kelijken samenhang der feiten, of dien zelfs als zoodanig op- 



(*) »Ne mireris si Deum non vides: vento et flatibus omnia impelluntur, 

 vibrantur , agitantur et sub oculis tarnen non venit ventus et lïatus. — Deum 

 oculis carnalibus vis videre, cum ipsam animam tuam, qua vivificaris et loqueris 

 nee adspicere possis nee tenere?" Minucii Felicis Octavius, cap. 32. — »Nec 

 aeternuni esse potest quod venit sub adspectuni, nee quod est aetcrnum 

 oculis mortalibus potest comprebendi." Lactantii Epitome, cap. 26. 



