58 



heft. De bewering, dat de vorming en instandhouding der 

 organismen alleen teleologisch te verklaren is, sluit geenerlei 

 inhreuk in op de kategorie der oorzaak, maar heteekent bloo- 

 lelijk, dat daarhij de eeuwig werkende, onvcrhreekhare en on- 

 omslootelijke natuursvetten in de richting werken van een 

 doel: het organisme. 



Wanneer de materialist zegt dat in de Natuur geen doel 

 werkt , maar deze onder de uitsluitende heerschappij van wet- 

 ten staat, die het karakter der noodzakelijkheid dragen, dan 

 is dat eene eenzijdigheid: constante oogmerken , constante mid- 

 delen. Van een naturahstisch standpunt is het voorzeker on- 

 hestrijdbaar , dat het regent, niet opdat de aarde vruchtbaar 

 worde, maar omdat de tot droppels verdichte waterdainp ten 

 gevolge hunner zwaarte naar heneden vallen moet; datdewa- 

 lerdamp in de hoogte stijgt , niet opdat het regenen moge , maar 

 omdat hij door zijne spanning niet anders kan. Waarom echter 

 de bij deze feiten betrokken wetten der zwaarte, verdichting en 

 spanning juist zoodanig zijn, dat zij eene organische Na- 

 tuur, eene wereld van denkende, voelende en doelbeoogende 

 wezens mogelijk maken, daarop heeft de materialist geen 

 schijn van antwoord. De teleoloog verklaart de planmatigheid 

 en het streefver mogen in de organische wereld uit eene over- 

 eenkomstige logische hoedanigheid der Substantie. »Non po- 

 test quod ratione constat sine ratione coepisse" (Lactantius). 

 »Nullo pacto fieri potest aliquid rationabiUter ah aliquo, 

 nisi in facientis ratione praecedat aliquod rei faciendae quasi 

 cxemphim sivc forma vel similitudo aut regula" (Anselmi Mo- 

 nologium). 



Het streven der natuurwetenschap is achtenswaardig en hare 

 uitkomsten zijn kostbaar. Men wane echter niet, met eene 

 niterlijk-mechanische vaststelling van den samenhang der ver- 

 schijnselen alle mogelijkheden der verklaring te hebben uitgeput, 

 en zij niet blind voor de omstandigheid, dat in beginsel elke 

 physische wereldverklaring een eenzijdig karakter draagt. 

 Wel verre dat natuurwetenschappelijke formules alles zouden 



