61 



«lal zijn (Ie hersenen der slofjesniannen. De nadruk , dien 

 deze lieeren leggen op den oorzakelijken samenhang aller ver- 

 anderingen , is in hun stelsel hel eenig bruikhare. Samen- 

 hang is er echter ook in alle bewegingen der atomen in een 

 chaolischen kosmischen nevel , en het ligl volstrekt niet in hei 

 logisch begrip van regelmaat, om siderische stelsels en organische 

 verschijnselen van zóó hooge volmaaktheid te weeg Ie brengen , 

 dat niet eens de materiaUsten ze vermogen te doorgronden. 

 Dat kunnen alleen natuurwetten die op de eene of andere 

 wijze als intelligent worden gedacht; blinde krachten kunnen 

 het plan- en doelmatige slechts even toevallig voortbrengen als 

 bij de vorming van wolken dierlijke gestalten ontstaan. Het 

 feitelijk bestaan eener kosmische en organische planmatigheid, 

 die tot mathematische, dus logische, wetten te herleiden is, 

 blijft alzoo in laatsten aanleg de onoplosbare rest van alle 

 materialistische en mechanistische verklaringen , overal waar 

 "ij den overwegenden regel vormt, en een aanhoudend voort- 

 schrijden plaats heeft van chaotischen nevel tot zonnestelsel, 

 planeten , dieren en -menschen , van den anthropophaag tot het 

 genie en den heilige. 



De materialisten en empiristen van lageren rang houden de 

 stof en de ruimte voor het absoluut werkelijke en zakelijke: 

 de eenheid in onzen denkenden en willenden geest ontstaat 

 volgens deze diepzinnige denkers uit de samenkomst eener 

 menigte afzonderlijke stofjes , en in de voorstelling dier eenzijdig 

 redeneerende lieden is de lijd wellicht niet verre meer , waarin 

 men voor iedere geestelijke daad het phosphorgehalte der her- 

 senen als aequivalentgetal opgeeft. Met ge wisheid voorhanden 

 is voor den gewonen empirist de oneindige ledige ruimte , zonder 

 geest en zonder God ; eeuwig zijn daarin de atomen en hunne 

 warrelingen , eeuwig het arbeidsvermogen der wereld , welks 

 uitingswijzen volgens de wet van de constantheid der energie 

 in elkander kunnen worden omgezet. Door de warreling der 

 atomen ontstaan werelden, die weder uiteenstuiven , nadat zij 

 in zekeren zin een periodisch leven hebben geleid; overal wor- 



