6^ 



den wij gesteld voor eindelooze beweging en periodieke her- 

 halingen , en voor geen der groole wereldlichamen in hel Heelal 

 geldt de wet der bestendigheid. Daar waar de warreling der 

 stofjes in bijzonder samengestelde verwikkelingen de voorwaar- 

 den doet ontstaan van hetgeen wij leven noemen, daar ontstaat 

 uit de doode stof door »generatio aequivoca" dit wonderbare 

 en raadselachtige spel des levens met zijne wel bezien op zelf- 

 bedrog berustende doelbeooging en constructieve functiën, en 

 het ontwikkelt zich in steeds hoogere vormen door de wetten 

 der «aanpassing" en erfelijkheid, opklimmende tot den zelf- 

 bewusten geest des mensclien. Maar in waarheid is alles niets 

 dan een blind, dood en gevoelloos spel van blinde en warre- 

 lende stofjes, eeuwig stil, eeuwig donker! {^) 



Hoe aannemelijk eene zoodanige wereldbeschouwing menigen 

 opperman der wetenschap wellicht nog moge toeschijnen, zij 

 is eigenlijk niet eens eene wetenschappelijke wederlegging meer 

 waard, en vol van de naïefste peliliones principii. De geheelü 

 wereld die wij waarnemen is onze voorstelling', een op zich 

 zelf onstoffelijk verschijnsel dus. Het bestaan reeds en het 

 wezen eener objectieve , dat is buiten de voorstellende bewust- 

 ^ijnsspheren voorhanden Ruimte, waarmede voornoemde stof- 

 jesmannen en empiristen in hunne embryonische metaphysica 

 nog velerwege blijven dooropereeren , alsof eene objectieve 

 stofjes-kast , genaamd Ruimte , de eenvoudigste zaak ter wereld 

 ware, is voor hem, die dieper door heeft leeren denken, een 

 der zwaarwichtigste , wellicht voor eeuwig onoplosbare , meta- 

 physische problemen. Het grondbegrip, waarmede de materia- 

 list opereert, het stoffelijk atoom, is in de theoretische physica 

 een vijfde rad aan den wagen, en op de keper bezien zelfs 

 een woord zonder zin. De onderstelde dingen buiten ons, die 

 op ons werken en waarmede wij in onmiddellijke aanraking 

 wanen te geraken . noemen wij stof. De wetenschap echter 



(*) Vgl. de overeenkomstige beschrijving in het verdienstelijk werk van 

 Dr. W. Goering : Raum tmd Stoff (1876), blz. 194 en 195. 



