63 



l)lijft by deze ruwe en instinctief zintuiglijke, maar praktisch 

 loercikende, onderstelling niet staan; zij vervolgt de oorzaken 

 onzer waarnemingen verder en onderzoekt ze nauwkeuriger. 

 Reeds de eenvoudigste overweging leert dat er een X , een 

 zelf niet stoffelijke band , moet zijn , die de zoogenoemde stof- 

 deeltjes te zamen houdt. Men stelle zich iemand voor, die 

 aan een touw eene kar voorttrekt, en zegge dan of de samen- 

 hang in de deelen van dat gespannen touw door bloote aan- 

 cenligging van doode stofjes te verklaren is. Nevens de ge- 

 waande compacte substantie, de stof, bestaat er dus nog iets 

 onzichtbaars, niet-stoffelijks of bovenzinnelijks, dat wij kracht 

 noemen , wanneer wij in objectieven , tvil wanneer wij in sub- 

 jectieven zin spreken. Doch de wetenschap gaat verder, en 

 leert ons dat de eigenschappen der gewaande compacte stof- 

 massa's daar buiten niet dan gewaarwordingen en voor- 

 stellingen in onzen eigen geest zijn ; dat de geziclitswaarne- 

 mingen door trillingen, de percepties van geluiden door gol- 

 vingen , de waarnemingen van reuk en smaak door chemi- 

 sche bewegingswijzen in onze zintuigen, door eene zelve bui- 

 ten alle waarneming blijvende, dus bovenzinnelijke Substan- 

 tie worden verwekt en voortgebracht; dat bijgevolg onze 

 waarnemingen geenszins terugwijzen op eene inerte en 

 compacte stofniassa , maar op verschillende werkings\Ni}iQ\\ , 

 lot wier verklaring zij iets levends, energie, moet suppo- 

 neeren , die in laatsten aanleg physisch gesproken tot 

 uitingen van gecombineerde moleculaire en atomistische 

 krachten kan herleid worden. Zij toont ons wijders , dat de 

 grondslag van al onze tastwaarnemingen , de zoogenoemde 

 ondoordringbaarheid der stof, of de wederstand dien zij biedt 

 aan vreemde lichamen bij pogingen tot eene nadering, die be- 

 paalde grenzen overschrijdt , het gevolg is van eene afstootende 

 iverking , die op oneindig kleine afstanden oneindig veelgrooter 

 wordt dan de aantrekkingskracht der zoogenoemde massa- 

 atomen; dat echter eene rechtstreeksche aanraking tusschen 

 «stofjes", dus eene, niet als gevolg van de wer/cm^/ van kracht- 



